Hopp til innhold

Drivhuseffekten

Drivhuseffekten

Drivhuseffekten er den oppvarminga av jorda som skjer når varme blir fanga i atmosfæren. Drivhuseffekten er ein føresetnad for livet på jorda, men er samtidig årsak til menneskeskapte klimaendringar, ei av dei største utfordringane i vår tid.

Les meir om Drivhuseffekten

Jern

Jern

Jern, grunnstoff som høyrer til gruppa metall i periodesystemet. Jern har gitt namn til ein eigen tidsepoke, og det er eit viktig næringsstoff for kroppen.

Les meir om Jern

Ytringsfridom

Ytringsfridom

Ytringsfridom er fridomen for alle til å uttrykkje seg fritt og uhindra. Utan ytringsfridom er ikkje demokrati mogleg. Dei siste åra har det for somme vorte farlegare å ytre seg i mange europeiske land. Satiriske ytringar om islam har ført til fleire terroråtak. Samstundes har ytringsfridomen vorte viktigare som symbol på det frie samfunnet.

Les meir om Ytringsfridom

Marit Tusvik

Marit Tusvik

Marit Tusvik, stilsikker forfattar med stor variasjon i tema og sjangrar. Ho er ei av dei få i landet som skriv ny scenedramatikk, og stykka hennar er oppførte ved fleire norske og utanlandske teater.

Les meir om Marit Tusvik

Johannes Steen

Johannes Steen

Johannes Steen, skulemann og politikar. Han var statsminister under unionsaktivismen på 1890-talet, der regjeringa Steen gjekk av to gongar i eit forsøk på å presse gjennom eit eige norsk konsulatvesen.

Les meir om Johannes Steen

Bob Dylan

Bob Dylan

Bob Dylan, amerikansk tekstforfattar, songar og komponist. I 2016 fekk han nobelprisen i litteratur for å ha skapt nye poetiske uttrykk i den store amerikanske songtradisjonen.

Les meir om Bob Dylan

Aasta Hansteen

Aasta Hansteen

Aasta Hansteen, føregangskvinne for målsak og kvinnesak, Noregs første kvinnelege profesjonelle kunstmalar, ein av dei første nynorskbrukarane i landet og saman med Camilla Collett grunnleggjar av norsk kvinnerørsle.
Les meir om Aasta Hansteen

Hagbard Berner

Hagbard Berner

Hagbard Emanuel Berner var avisredaktør, politikar, forleggjar og foreiningsmann. Som stortingsmann og grunnleggjar av Dagbladet og Det Norske Samlaget var han ein sentral aktør i det store venstreprosjektet som endra Noreg på 1800-talet.

Les meir om Hagbard Berner

Lasse Kolstad

Lasse Kolstad

Lasse (Lars) Kolstad, skodespelar og songar. Han høyrde med til dei sentrale skodespelarane ved Det Norske Teatret i siste del av 1900-talet. Ikkje minst var han ei sentral kraft i mange av musikkoppsetjingane ved teatret. Han hadde ei karakteristisk og ruvande røyst.

Les meir om Lasse Kolstad

Karen Grude Koht

Karen Grude Koht

Karen Grude Koht, bondedotter som vart ei av dei mest boklærde kvinnene i si tid. Ho var ein ihuga føregangsfigur i den framveksande kvinnerørsla og var med og meisla ut ei ny kvinnerolle for det tjuande hundreåret.

Les meir om Karen Grude Koht

Ruth Alvsen

Ruth Alvsen, redaktør, journalist og forfattar, følgde i Aasmund Olavsson Vinje sine spor hundre år etter og var mellom dei første norske kvinnene som dreiv oppsøkjande reportasjejournalistikk.

Les meir om Ruth Alvsen

Cecilie Krog

Cecilie Krog

Cecilie Krog var kvinnesakskvinne og ein pioner for kvinner i akademia. Ho var første norske kvinne som fekk studere ved Universitetet, gjennom eit privat lovforslag i Stortinget.
Les meir om Cecilie Krog

Olea Crøger

Olea Styhr Crøger var ein av dei første som samla folkeviser og anna tradisjonsstoff ved det nasjonale gjennombrotet. Mannlege konkurrentar hausta æra.

Les meir om Olea Crøger

Thomas av Aquino

Thomas av Aquino, Thomas Aquinas, 1225–74, var ein italiensk dominikanarmunk, kyrkjelærar og filosof som var den fremste teologen i mellomalderen.

Les meir om Thomas av Aquino

Nidaros

Nidaros i Trondheim var i sine glansdagar ei levande og populær avis, med nokre av dei fremste forfattarane i Noreg som bidragsytarar. Men namnestrid og krig svekte avisa så mykje at ho ikkje kunne bergast, sjølv etter gjenopplivingsforsøk.
Les meir om Nidaros

Giuseppe Verdi

Giuseppe Verdi

Giuseppe Fortunino Fransesco Verdi, italiensk komponist. Han er den fremste italienske operakomponisten gjennom tidene, og ei rekkje av verka hans ruvar framleis i operarepertoaret, mellom anna Rigoletto (1851), La traviata (1853) og Aida (1871).

Les meir om Giuseppe Verdi

Sverige

Sverige

Sverige er eit demokratisk monarki på den skandinaviske halvøya. Landet har vore sjølvstendig sidan 1523. Gjennom fleire tiår på 1900-talet gav «den svenske modellen» Sverige ei spesiell stilling i verdssamfunnet. Demokrati kombinert med velferd for alle var ei suksessoppskrift som blei eit førebilete for mange andre, særleg mindre utvikla land.

Les meir om Sverige

Einar Førde

Einar Førde

Einar Førde, politikar og kringkastingssjef, ein av dei mest markerte Arbeidarparti-politikarane etter 1945, men kom seg aldri heilt til topps. Derimot blei Førde kringkastingssjefen som berga NRK i konkurransen med TV 2.

Les meir om Einar Førde

Jarl

Jarl

Jarl er ein gammal nordisk adelstittel. Tittelen er truleg i slekt med nemninga erilaz, som er kjend frå innskrifter i den eldre futharken på runesteinar og amulettar frå romersk jernalder og folkevandringstida.

Les meir om Jarl

Peter Wessel Tordenskjold

Peter Wessel Tordenskjold

Peter Wessel, vidgjeten norsk sjøoffiser under Den store nordiske krigen, etter ei rekkje djerve bragder i sjøkampen mot Sverige. 25 år gamal vart han adla som Tordenskjold, i 1718 utnemnd til admiral. Djervskapen kosta han til slutt livet, då han fall i ein duell med ein svensk offiser, like etter krigen.

Les meir om Peter Wessel Tordenskjold

Hulda Garborg

Hulda Garborg

Hulda Garborg, forfattar og kulturentrepenør og folkeopplysar. Hulda Garborg var med på å grunnleggja Det Norske Teatret i 1912 og var den første styreleiaren der. Ho skreiv vel 40 større og mindre bøker, var dramatikar og sceneinstruktør og gjorde stor kulturhistorisk innsats for å gjenopplive folkevisedansen og bunadtradisjonen i Noreg.

Les meir om Hulda Garborg

Romanes

Romanes skil mellom dei uaspirerte konsonantane p, t, k og dei aspirerte ph, th, kh. Romanispråka er dei einaste europeiske språka som har dette skiljet, som har indiske røter.
Les meir om Romanes

Island

Island

Island er det nordiske landet som ligg lengst vest. Det vart folkesett av vestlendingar på 800-talet, og har i dag ca. 325 000 innbyggjarar.

Les meir om Island

Barn

Barn (eining), med symbol b, er ei eining som vert nytta i kjerne- og partikkelfysikk for å beskrive sannsynet for partikkelkollisjonar. Ein barn er lik ein tidel av ein milliarddel av ein milliarddel av ein milliarddel av ein kvadratmeter (10–28 m2).

Les meir om Barn

Rolf Jacobsen

Rolf Jacobsen

Rolf Jacobsen, poet og avisredaktør, var ein av dei første modernistane i norsk lyrikk. I diktinga skildrar han tilhøvet mellom natur og teknologi, og han balanserer fint mellom fascinasjon og kritisk refleksjon.

Les meir om Rolf Jacobsen

Norsk

Norsk

Er nynorsk og bokmål to språk eller to former av det same språket? Både språkvitskapleg og språkpolitisk er både «to språk» og «to målformer» moglege svar – men «to målformer» er det offisielle svaret.

Les meir om Norsk

Hallfrid Christiansen

Hallfrid Christiansen, dialektforskar og ein pioner i norsk dialektgransking. Ho gjorde eit stort arbeid med å kartleggje nordnorsk talemål og var den første kvinna som disputerte for doktorgraden i nordisk språkvitskap i Noreg.

Les meir om Hallfrid Christiansen

Høgrepopulisme

Høgrepopulisme er det politiske tankesettet til grupper og parti som står for skarp innvandringsmotstand, elitekritikk og lite rom for mangfald. Høgrepopulistar hevdar at berre dei representerer det sanne folket. Høgrepopulismen fekk eit oppsving i fleire vestlege land i det andre tiåret på 2000-talet. Valsigeren til populisten Donald J. Trump i USA i 2016 skapte uro i heile verda.

Les meir om Høgrepopulisme

Side Brok

Side Brok

Side Brok, hiphop-gruppe frå Ørsta som i 2004 vann to prisar under by:Larm og vart kåra til Årets nynorskbrukar same året. Gruppa rappar på sunnmørsdialekt om heimbygda og bygdekulturen på ein sjølvironisk, uhøgtideleg og lett sarkastisk måte, og leikar med musikksjangrar. Side Brok er sunnmørsdialekt for «sid bukse» også kalla «saggebukse».

Les meir om Side Brok

Nynorsk

Nynorsk

Det nynorske skriftspråket byggjer på norsk folkemål, det vil seie dei tradisjonelle norske dialektane, i motsetnad til bokmål, som har røter i den dansk-norske språktradisjonen. Dei fleste norsktalande nyttar eit språksystem og eit ordtilfang som ligg nærmare nynorsk enn bokmål.

Les meir om Nynorsk

Regine Normann

Serine Regine Normann, lærar, forfattar og eventyrforteljar, første kvinne med nordnorsk bakgrunn som vann anerkjenning i den nasjonale litteraturen.

Les meir om Regine Normann

Bolivia

Bolivia

Bolivia, innlandsrepublikk i Sør-Amerika som grensar til Brasil, Paraguay, Argentina, Chile og Peru.Omkring 2/3 av folkesetnaden er indianarar, hovudsakleg quechuaer og aymaráer. Dei andre er mestisar og kvite.

Les meir om Bolivia

Den samiske språkstoda

Samisk er verna mellom anna av ILO-konvensjon 169, European Charter for Regional and Minority Languages og Nordisk språkdeklarasjon. I Noreg har det samiske språket vern i Grunnlova, stadnamnlova, opplæringslova og samelova.

Les meir om Den samiske språkstoda

Klassekampen

Klassekampen blei etablert som organ for marxist-leninistane i SUF og seinare AKP. Med imponerande frivillig innsats blei Klassekampen dagsavis, men den store framgangen kom først då avisa frigjorde seg frå partibanda og blei «hele venstresidens avis».
Les meir om Klassekampen

Georg Brandes

Georg Brandes (1842–1927) var ein dansk litteraturkritikar og forskar som truleg hadde større innverknad på norsk litteratur på 1870- og -80-talet enn nokon nordmann.
Les meir om Georg Brandes

Flyktning

Flyktning

Ein flyktning er ein person som held til utanfor heimlandet sitt på grunn av frykt for forfølging av sosiale, etniske, politiske eller religiøse årsaker. Etter norsk rett har alle som oppfyller flyktningdefinisjonen, rett til opphald her i landet.

Les meir om Flyktning

Banning

Banning

Banning er ei form for kraftig kjensleutbrot der det blir nytta tabuord. I norsk språk er banning knytt til religion, medan banning knytt til kropp og sjukdom er vanleg i andre språk.

Les meir om Banning

Pål Steigan

Pål Steigan er ein norsk venstreradikal politikar og samfunnsdebattant som driv nettstaden steigan.no. Han har vore forlagsredaktør og er no sjølvstendig næringsdrivande innanfor kultur og informasjonsteknologi.

Les meir om Pål Steigan

Halvdan Koht

Halvdan Koht

Halvdan Koht, historikar, politikar og nynorskforkjempar. Han var utanriksminister då Nazi-Tyskland okkuperte Noreg 9. april 1940 og var ein omstridd mann både under og etter krigen.

Les meir om Halvdan Koht

Nadia Murad

Nadia Murad

Nadia Murad er menneskerettsaktivist, FN-ambassadør og forfattar. Ho er ei viktig stemme i formidlinga av, og kampen mot, overgrep og folkemord. I 2018 vart innsatsen hennar heidra med Nobels fredspris.

Les meir om Nadia Murad

Arne Garborg

Arne Garborg

Arne Garborg, leiande nynorsk forfattar frå siste del av 1800-talet. Romanar, dikt og essay av Garborg er framleis kanoniske verk. Han introduserte filosofiske, litterære og religiøse idear gjennom omfattande skribentverksemd, og han grunnla fleire aviser.

Les meir om Arne Garborg

Brasil

Brasil

Brasil, republikk som dekkjer halve kontinentet til Sør-Amerika. Brasil har enorme naturressursar: Landet står for ein åttandedel av skogproduksjonen  i verda, det har ein av dei rikaste jernmalmreservane på jorda. Brasil har vore verdsmeister i fotball fem gongar.
Les meir om Brasil

Franz Schubert

Franz Schubert

Franz Peter Schubert, austerriksk komponist, den einaste av dei store wienerklassikarane som var fødd i Wien. Kunstsongane hans, lieder, var svært nyskapande både i form og dramatisk innhald og definerte sjangeren slik vi kjenner han i dag.

Les meir om Franz Schubert

Elementærpartiklar

Elementærpartiklar er dei aller minste byggjesteinane i naturen, ifølgje Standardmodellen for partikkelfysikk. Dei kan ikkje delast i mindre delar, derfor nemninga elementær.

Les meir om Elementærpartiklar

Innvandrar

Innvandrar

Ein innvandrar er ein person som flyttar til eit anna land enn fødelandet for å busetje seg der. «Innvandrar» er eit sekkeomgrep som dekkjer ulike grupper, uavhengig av kva grunn dei har til å flytte.

Les meir om Innvandrar

Dialekt

Dialekt

Dialekt er ein geografisk avgrensa variant av eit språk. Det er gjerne historiske og politiske grunnar til at eitt språksystem blir rekna som språk, medan eit anna blir rekna som dialekt. Det er ein sterk samanheng mellom dialekt og identitet.

Les meir om Dialekt

USA

USA

USA er den mektigaste nasjonen i verda, med store naturressursar og store menneskelege ressursar. Som supermakt er landet både elska og hata.

Les meir om USA

Henrik Rytter

Henrik Rytter

Henrik Rytter, diktar, omsetjar og skulemann som førte norsk ættekjensle og naturlyrikk saman med europeisk utsyn og klassiske referansar. Slik vart han på mange vis den viktigaste arvtakaren etter Arne Garborg.

Les meir om Henrik Rytter

Aslaug Vaa

Aslaug Vaa

Aslaug Vaa, norsk lyrikar, dramatikar og essayist. Vaa var ein pioner innanfor den tidlege kvinnelyrikken på nynorsk. Som teaterdiktar fornya ho det norske teatret ved å skrive poetisk dramatikk.

Les meir om Aslaug Vaa

Åsmund Sveen

Åsmund Sveen

Åsmund Sveen, i 1930-åra ein av dei store norske lyrikarane og ein respektert kritikar i Dagbladet. Sidan han var aktiv i Nasjonal Samling under krigen, fekk han øydelagt ein lovande diktarkarriere, og han blei aldri teken inn att i den litterære varmen.

Les meir om Åsmund Sveen

Lars Berg

Lars Berg

Lars Kornelius Edvard Berg var lærar og forfattar. Han var motstandsmann og krigsfange under andre verdskrigen. Berg tok initiativ til skipinga av Hålogaland Teater.

Les meir om Lars Berg

Åse-Marie Nesse

Åse-Marie Nesse

Åse-Marie Nesse, lyrikar, gjendiktar og universitetslærar. Ho var ein kjend omsetjar og gjendiktar då ho debuterte som lyrikar i 1970. Nesse var ein lærd og engasjert formidlar av klassisk europeisk danning og litteratur frå andre kulturar.

Les meir om Åse-Marie Nesse

Aina Basso

Aina Basso

Aina Irene Basso, historikar med kvensk bakgrunn på farssida og forfattar av historiske romanar der unge kvinner er hovudpersonar, med handling frå 1600-, 1700- og 1800-talet.

Les meir om Aina Basso

Temaside: Vinje-jubileet 2018

Temaside: Vinje-jubileet 2018

Temaside om Vinje-jubileet 2018, med alle relevante artiklar samla på ein stad. I 2018 er det 200 år sidan Aasmund Olavsson Vinje vart fødd. Han var ein av dei første som tok nynorsk i bruk, den første moderne journalisten, skipa den første nynorske avisa og skreiv mange dikt og reiseskildringar som framleis er lesne.

Les meir om Temaside: Vinje-jubileet 2018