Hopp til innhold
Dei tre romanane Innsirkling (2007), Innsirkling 2 (2010) og Innsirkling 3 (2014) av Carl-Frodde Tiller er ein trilogi. I Innsirkling blir historia om Davis fortald av stefaren og to ungdomsvener, etter at David sjølv har mist minnet og er innlagd på institusjon. I Innsirkling 2 er det tre nye personar som fortel om David. I siste boka møter lesaren David Sjølv. Eit fortetta drama i bygde-Noreg. Tiller syner ikkje eit forskjønna bilete av livet på bygda, men eit familiedrama og ein traumatisk barndom. Også bygda kan vere vond.
Dei tre romanane Innsirkling (2007), Innsirkling 2 (2010) og Innsirkling 3 (2014) av Carl-Frodde Tiller er ein trilogi. I Innsirkling blir historia om Davis fortald av stefaren og to ungdomsvener, etter at David sjølv har mist minnet og er innlagd på institusjon. I Innsirkling 2 er det tre nye personar som fortel om David. I siste boka møter lesaren David Sjølv. Eit fortetta drama i bygde-Noreg. Tiller syner ikkje eit forskjønna bilete av livet på bygda, men eit familiedrama og ein traumatisk barndom. Også bygda kan vere vond.
X
Innhald

2000–2015 Det gjeng an å skrive i kvardagen òg

På 2000-talet prøver forfattarane å gjere romanfigurane, lyrikken og ideane i essayistikken fri frå den vellykka kvardagen. Kroppen, mediesamfunnet og lykkelandet Noreg er tema som går att.


Framandkjensle i kvardagen

I mykje av lyrikken på 2000-talet vender ein seg mot livshistorier, biografiske element og faktiske hendingar, der til dømes Olav Gisle Øvrebø skriv i Barn som leikar (2011) om dei to barna i Liverpool som drap ein toåring, eller Hildegunn Dale i Armane mine handlingar (2011) skriv om eit øydelagt bølgjekraftverk. Anna Kleiva skriv i Vårar seinare (2014) om korleis heimbygda Vinstra blei råka av at to unge med kort tids mellomrom døydde i ei trafikkulykke i 2003. Ruth Lillegraven skriv i Manilahallen (2014) om den første norske kvinna som stod offentleg fram med anoreksi. Det er dokumentarisk og biografisk poesi som legg seg nær inn til kvardagslivet.

Utdrag frå langdikt
legg ikkje
på meg

må liggje
ein time etter
kvart måltid

får ikkje bli
på utegruppa
må i sygruppa

eit sting her og
eit sting der

kan ikkje bli
kan ikkje dra

i manilahallen sit
kvinnfolka, drikk
kaffi og røykjer

pratar om menn
og andre plager
eg held det ikkje ut
klarar dei ikkje

spelar i staden 
bridge med gutane 
i andre etasje

og så, ein dag
denne nye pasienten
så vakker ein mann
det skin av han

hei, eg heiter truls, ropar
han, og slår ut med armane,
eg heiter truls, og eg er homo

og du då, seier han, stikk ein
finger i sida på meg, når 
åt du sist

då vaknar eg, då flirer eg
så blir han min broder, min
broder truls, så stor i kjeften
så sår til sinns

Frå Ruth Lillegraven: Manilahallen. Tiden forlag 2014. 

Litteraturen peikar gjerne i to retningar: mot verda ein skriv om, og mot det skrivne verket sjølv. Når ein orienterer seg i den språklege retninga, vert ein oppteken av annan litteratur, av metanivået i sine eigne tekstar, av filmar ein har sett, av sosiale medium, av heile krafta i medieindustrien. Så slår det om; nettopp innsikta i at det er og alltid vil vere ei kløft mellom språket og røyndommen, skaper hunger etter ny realitet. Forfattarane vert trøytte av metaperspektiv og søkjer etter noko ekte og verkeleg.

Nettopp spørsmålet om den gode eller vonde kvardagen har vorte eit viktig tema i den nyaste litteraturen. Dei norske forfattarane er i høgste grad inni ein norsk, trygg, kjedeleg kvardag.  Litteraturen rammar inn denne spenninga: at det litterære prosjektet ofte handlar om å frigjere seg frå den gode kvardagen, som har vorte eit bur eller eit bedøvande preparat for karakterane. Til og med språket om det kjende har vorte falskt.

Den språklege vendinga i akademia førte med seg ein kritikk av reklame, ideologi og maktstyrte diskursar av ulike slag. Den trygge kvardagen fall saman med klisjeane om livet. Det er element i dette som minner om femtitalet sin kritikk av det tomme og overflatiske livet i drabantbyen, det Marie Takvam kallar eit «åtti kvadratmeters liv». Mange av dei mest profilerte forfattarane frå tusenårsskiftet tek opp denne problematikken.

Oppdateringar frå lykkelandet

Bergljot+Kaslegard+FOTO+M.+KASLEGARD.jpg?w=600

Bergljot Kaslegard. Foto: Magnus Kaslegard, nytta som forfattarportrett av Tiden Norsk Forlag. Nytta etter avtale med forlaget.

I litteraturen på 2000-talet er det eit spenn mellom det verkelege og det uverkelege. Som Rut seier det i Ruts bok (2012, Bergljot Kaslegard, då Nordal): «Eg vil vera meir.» Marta Norheim har gitt den andre utgåva av «røff guide til samtidslitteraturen» tittelen Oppdateringar frå lykkelandet (2017). Noreg har fleire gonger vorte peika ut som det beste landet i verda, målt gjennom økonomi, tilgang til utdanning, sosial tryggleik og slikt. Men litteraturen fortel om ein lengt bort frå dette, ei kjensle av at det eigentlege livet må vere ein annan stad.

«Diagnosen» er altså at det trygge, komfortable livet er eit uekte liv, eit åtti eller hundre og åtti kvadratmeters liv. Den erkjenninga kjem til oss gjennom både kritikken av språket og opplevinga av kvardagslivet.

Søket etter noko ekte og verdfullt i det negative ser ut til å prege samtidslitteraturen. Ikkje berre i dei apokalyptiske bøkene, som skildrar ei verd i eller etter undergangen – som Jan Roar Leikvolls Fiolinane (2010) eller Kjersti Wøien Hålands Dommedøgn (2016), men også i andre bøker er det mange døme på at ein freistar å nærme seg røyndommen gjennom det ekstreme.

Agnes Ravatn har gjort seg gjeldande både som romanforfattar og som essayist. Som essayist har ho levert skarpe, humoristiske og originale analysar av samtida. Ho skriv innsiktsfullt om norske vekeblad så vel som om Søren Kierkegaards skrifter, og når ho skifter fokus (og adresse) mellom by og land, er ho like leikande på avstand frå begge. I romanen Fugletribunalet (2013) leikar Ravatn med thrillersjangeren og med klisjeane om by og land. TV-kjendisen Allis Hagtorn tek seg arbeid som hushjelp og gartnar hos den mystiske Sigurd Bagge. Bakgrunnshistoria er satirisk og kommenterer samtida: Allis rømmer frå ein godt publisert skandale i NRK-huset (sex med kamera på). Men satiren blir avløyst av ei stigande uro og uhygge, for Bagge har mørkare løyndomar enn ho. Det idylliske fjordlandskapet er ikkje rammer for ei forteljing om kor godt det er på bygda, men er ladd opp av uhygge.

Utdrag frå Fugletribunalet

Eg lukka porten lydlaust bak meg, gjekk over tunet og opp dei få trinna til ytterdøra. Ingen opna då eg banka på, eit lite søkk gjekk i meg. Eg sette veskene frå meg på trappa, gjekk ned og følgde steinhellene som låg som ein sti rundt huset. På framsida opna landskapet seg. Fiolette fjell med spreidde snøflekker kvilte på andre sida av fjorden. Krattskog omkransa eigedomen på begge sider. 
      Han stod nede i hagen ved nokre slanke tre, ein lang rygg i ein mørkeblå ullgenser. Han kvapp då eg ropte hallo. Snudde seg, helsa med ei hand og gjekk mot meg i tunge støvlar over den gulgrå marka. Eg drog pusten. Eit ansikt og ein kropp i førtiåra ein stad, han såg ikkje ut til å vere det minste pleietrengande. Eg maskerte overraskinga med eit smil og tok nokre steg imot han. Han var grovbygd og mørk. Såg meg ikkje rett inn i augo, men forbi då han strekte ut neven. 
      Sigurd Bagge.
      Allis Hagtorn, sa eg og trykte den store handa hans lett. Ingenting i blikket hans vitna om at han drog kjensel på meg. Kanskje var han berre god til å spele.

Utdrag frå Agnes Ravatn: Fugletribunalet. Det Norske Samlaget 2013. 

Kroppen i samtidslitteraturen

Eit tema som opplagt står i spennet mellom det uverkelege og det verkelege, er samtidslitteraturens merksemd på kroppen. Når krava til livet vert for store, kan kroppen verte det einaste verkelege. Nettopp kroppen står ofte i sentrum av moderne identitetsstrev. Alle medium, ikkje minst dei sosiale, er med på å forme idealbilete av korleis kroppen skal vere. Det er også eit faktum at ungdom i dag brukar mykje tid i selskap med pc og telefon og mindre med venner, og der vert dei strenge kroppsideala formidla utan stans.  Men somme av dei som har opplevd dette presset, tek til motmæle i sosiale medium.  Fleire unge forfattarar som skriv om kropp og prestasjonspress, tok først opp temaet på sosiale medium.  I desse bøkene er ikkje problemet ein kjedeleg kvardag, det er ofte ein dramatisk kamp for å overleve.

Mette Karlsvik debuterte med Vindauga i matsalen vender mot fjorden (2005), der ho fangar opp den sårbare fasen mellom barn og vaksen. Hovudpersonen vil stoppe det som skjer, vil ikkje vekse og vil ikkje ta til seg mat. Hovudet som ikkje vil at kroppen skal vakse fører ikkje berre merksemda mot sjukdom, men også vendt mot det som ligg under: einsemd, frykt for framtida og lengt etter kjærleik.

Eirik Ingebrigtsen  skildrar dei store eksistensielle spørsmåla gjennom familie, aldring, sjukdom og død. Ingebrigtsen skildrar personar som står midt i krevjande situasjonar, der familiemedlemmar treng omsorg og hjelp, og som ikkje greier å bere dette ansvaret. Lesaren vert heile tida dregen mellom sympati og distanse.

Kanskje kan ein sjå denne skrivemåten som ei etisk vending mot dei mange framstillingane av familien som fengsel; nettopp i familien viser dei fundamentale spørsmåla seg, spørsmåla om kjærleik, omsorg og empati. Dette er på ingen måte idyll, det er heile tida tvitydige situasjonar som vert teikna opp. Eit anna familiebilete finn ein hos Brit Bildøen. Ho har ein eigenarta, lågmælt og samtidig finurleg språktone, langt frå dei melodramatiske tilløpa ein kan finne i somme av familieromanane på bokmål kring tusenårsskiftet (Knausgård, Renberg). Men ho kjem tett på dramatikken i både det vesle og det store formatet.

Utdrag frå Sju dagar i august

Berre dei to. Otto og ho. Og spørsmålet ho alltid prøvde å flykte unna. Ho hadde blitt flink til å tenke utan å tenke, ho hadde øvd på det i årevis. Men iblant tvinga spørsmålet seg fram, og i det snikande morgonlyset lista det seg igjen inn på henne. Skulle dei blitt buande i huset der Marie hadde levd saman med dei? Da dei tok valet, stod det heilt klart for Sofie at ho ikkje ville halde ut å leve ein stad med så mange minne. Det betydde at ho måtte flytte frå huset der dotter hennar hadde sprunge, sove, leika, ete, skrike, sunge. Sofie støtta seg mot bokhylla, dunka panna lett mot bokryggane. Framleis ville ho insistere på at ho tok det valet ho måtte ta. Det betydde ikkje at det ikkje var smertefullt. Det betydde ikkje at ikkje såra blei rivne opp, nesten kvar einaste dag. No sist da ho skulle fylle ut eit skjema der eit av spørsmåla var om ho hadde barn. Ho hadde berre blitt ståande og stire på skjemaet, ikkje klart å gjere det ferdig. To rubrikkar å krysse av, nei eller ja. Det var ingen der ho kunne spørje. Og kva skulle ho i tilfelle spørje om? Sei meg, har eg barn? Eller har eg ikkje? 

Utdrag frå Brit Bildøen: Sju dagar i august. Det Norske Samlaget 2014. 

Jan Roar Leikvoll rakk å gi ut fire romanar medan han levde, og ein femte kom etter at han var død. Leikvoll er original og eineståande, samtidig som han arbeidde med generasjonstypiske spørsmål knytte til realitetstap og reorientering. I intervju fortalde han at då han var yngre, skreiv han om kvardagslege ting, men at det kjendest heilt dødt og usant.

Denne kjensla av det uverkelege ved det kjende kjem att ved tusenårsskiftet og skaper ulike motstrategiar. Ein måte er å byrje med kroppen, som vi sansar verda med. Misser ein verda, så har ein framleis kroppen. Og nettopp kroppen vert tilgangen til det verkelege og uomtvistelege i ein del nyare litteratur. Men det er ikkje sikkert det hjelper. Det var verda ein ville ha tak i, ikkje kroppen som møter verda. Vert kroppen heile verda, bryt den saman, noko litteraturen om kroppstilstandar stundom viser. Ikkje slik at forfattarane manglar denne innsikta; tvert om analyserer dei den fram. Kva som kan seiast om kroppen, skifter frå tid til tid. Frå sekstitalet til i dag har ein opna for å skildre kroppen erotisk og direkte. Denne opninga mot lyst, erotikk og sex har gått parallelt med ei avsløring av ei mørkare side, med kroppsforakt, disiplinering og sjukleg kroppsfiksering. Etter tusenårsskiftet finn vi også kroppen skildra som innfelt i naturen og økologien. Det ligg ein historisk ironi i at puritanismens kroppsforakt ikkje vart borte med den puritanske kroppsforakta, men har kome att som misnøye med eigen kropp, målt mot reklamens og idealbiletets store kraft. Denne spenninga ser vi i mange variantar i både norsk og internasjonal litteratur.

Bygdeskildringar og bondestudenten

Faa-meg-paa-for-faen-bilde-2.jpg?w=600

Sara (Malin Bjørhovde), Alma (Helene Bergsholm) og Ingrid (Beate Søfring) sit på busshaldeplassen i Skoddeheimen, og ventar på at livet skal gå vidare. Frå "Få meg på for faen! (film 2011 av Jannicke Systad Jacobsen), basert på boka med same namnet av Olaug Nilssen (2005). Foto: Norsk filmdistribusjon. Nytta etter avtale med selskapet.

I den såkalla skitne realismen leiter ein i dei forkomne gruppene, gjerne på landsbygda, og freistar å finne noko verkeleg der. Delar av Carl Frode Tillers bygdeskildringar høyrer til der. Skitnast på nynorsk er vel byskildringane til Arild Rein. Hans utlevering av oljehovudstaden Stavanger er eit godt døme på ei oppdatering av lykkelandet. Under rikdomen finn han eit sjikt av smålege, vondskapsfulle småkriminelle. I dei første romanane til Olaug Nilssen er det ei humoristisk overdriving av folks tragikomiske trekk, som når somme av karakterane i Få meg på, for faen (2005) har som livsmål å kome seg på Vestlandsrevyen: «Livet må vera meir enn nepefabrikken i Skoddeheimen! Eg vil på fjernsyn, få meg på, for faen!».

I tida kring tusenårsskiftet er skilnaden på nynorsk- og bokmålslitteraturen ikkje lett å få auge på, men eit nynorske kjernetema lever vidare i forvandla form: Forteljingar frå bygdemiljø og bygdebyar sett frå bygdefolket sjølv.

Ein nynorskforfattar som byggjer bru mellom gamle ideal og nye tider, er Edvard Hoem. Hoem er ein forteljar, og han vil fortelje historia om Noreg. I den forstand held han fram der Bjørnson sleppte, og han har teke inn eit modernistisk krisemedvit som Bjørnson mangla. Han har skrive om norsk historie i mange fasar, og særleg inngåande om vår eiga samtid. Det er hans oppfatning av diktarrolla: å vere den som fortel og fortolkar historia til sitt eige folk.

Frå Mors og fars historie
– Mamma, elskar du han pappa? spurde eg mor ein gong i min fjerne barndom. Vi var i kjøkkenet heime på garden i ei lita bygd på vestkysten av Norge, det var vinterkveld. 
(...)
Kanskje var eg seks år gammal. I så fall var årstalet 1955.
    Eg hadde oppdaga at det var noko som heitte å elske, og eg tenkte på kva det kunne vera. Når eg endeleg våga å fritte ut mor, var eg spent, for eg visste ikkje om ho ville bli sint. Men eg ville vita kva som låg i eit så rart ord, og eg ville sjå på ansiktet hennar når eg spurde.
    Eg stilte spørsmålet om kjærleiken til mor med eit flautt smil, og eg var budd på at svaret ville bli knapt. Når kveldsstellet var over, tenkte ho berre på å stupe i seng, for ho stod opp grytidleg kvar morgon. Eg var ikkje ute etter å få eit endeleg svar, eg ville sjå korleis mor tok det. Om spørsmålet ikkje passa, kom ho til å svara at eg fekk høyre med far når han kom heim. Far var reisande predikant i Indremisjonen og borte frå oss sju månader i året.
    Men denne gongen svarte ikkje mor lett og fråverande slik ho nesten alltid gjorde. Ho stansa opp og vart ståande og sjå på meg med eit uttrykk eg aldri hadde sett før. Ho opna munnen og lét han att, to gonger.
    Så sa ho med ei røyst som var ukjenneleg, det som skulle ligge på meg i femti år:
    — Eg var ikkje så glad i far din da eg kom saman med han, men eg vart glad i han, for han var trufast, og truskap er like viktig som kjærleik.
    Det var ei dør til det ukjende som opna seg den kvelden. Det var noko i mors og fars liv som det ikkje skulle snakkast om, men no hadde ho innvigd meg i at det fanst.
Frå Edvard Hoem: Mors og fars historie. Samlaget 2005. 

Også Maria Parr gjer dette. Få forfattarar har opplevd eit så umiddelbart og stort gjennombrot som ho. Debuten Vaffelhjarte (2005) handlar om to bestevenner i ei lita bygd, Trille og Lena, som boblar av påfunn og idear, som barna hos Rasmus Løland. Likevel fornyar ho den nynorske forteljartradisjonen: Ho snur på det tradisjonelle rollemønsteret: Guten Trille er litt engsteleg og varsam av seg, medan Lena er fryktlaus og handlekraftig

Bondestudenten er like urban som andre studentar og kan oppleve den same distansen til det trygge livet i sosialdemokratiet som andre. Ein hentar identitet frå både bygd og by, eller kjenner distanse til begge. Olaug Nilssen, Ragnar Hovland og Gunnhild Øyehaug er moderne urbanistar med både urbane og rurale kodar, og dei fordeler sine lette satirar jamt utover. Den moderne nynorskbrukaren speglar seg i mediebileta og vert fortærte av sjølvrefleksjon i like stor grad som bokmålsbrukaren. Men framleis har nynorskkollektivet sitt eige språk, og som i Aasmund Olavsson Vinjes tid ser det ut til at ironi er eit nyttig verkemiddel for nynorskforfattarane. Med bakgrunn i sosial mobilitet har dei ofte eit eige blikk, eit skråblikk som dei nyttar seg av i litteraturen.

Frå industrireising til samtidsruinar

Marit Eikemo (t.h.) på veg ut av smelteverket på Odda etter ei opplesing på festivalen i 2009 Fotograf Helge Skodvin NPK Nytta etter avtale med Scanpix.jpg?w=600

Marit Eikemo (t.h.) på veg ut av smelteverket på Odda etter ei opplesing på festivalen i 2009. Dette året var Eikemo festivalsjef i bygda, der storindustri har blitt til kulturindustri, heilt bokstaveleg. Fotograf Helge Skodvin, NPK. Nytta etter avtale med Scanpix.

Der industribygda var moderne på 1950-talet, var ho passé i 2000. På same måte som moderniseringa har gjort det moderne gammaldags, har den politiske litteraturen gått frå å stø opp om tungindustrien til å analysere verda frå medium og språk. I den nynorske litteraturen er det mange forfattarar som har undersøkt denne endringa i bygdebyen Odda.

I essaysamlinga til Marit Eikemo med tittelen Samtidsruinar (2008) kan vi lese ei – til tider emosjonelt motvillig – erkjenning av denne overgangen. Eikemo ser på bygningar som framleis står, men som har mist funksjonen dei hadde. Det første bygget er smelteverket i Odda, som er lagt ned, og der ein har ein hissig diskusjon om ein skal riva heilt ned eller bevare bygningane som eit slags samtidsmuseum. Den tradisjonelle tungindustrien som skapte det moderne Odda – og dei mange andre såkalla einsidige industribygdene – er i stor krise, mange under avvikling. Det er eit internasjonalt fenomen at denne typen industri flyttar ut av Vesten, til billegare produksjonsstader.

Utdrag frå Samtidsruinar

Eg er på veg til ein by som allereie er brent ned. Den blå flammen over Smelteverket er slokna, og eg har andre byar og andre folk i tankane. Eg er på veg tilbake, til byen der eg gjekk på barneskule, ungdomsskule, gymnas. Eg skal på klassegjenforeiningsfest, og eg syng av full hals:

I got a life to lead
I got a soul to feed
I got a dream to heed

Og det slår meg på veg gjennom Hardanger, å Hardanger, kor lei eg er av denne reisa.

Rufus Wainwright syng om Dublin. "Going to town" blei ifølgje han sjølv hamra ned på fam minutt då han skulle flytte frå New York til Irlands hovudstad. No sit eg i bilen og syng den same songen, men eg  meiner Odda, for det er dit eg skal. Det minner meg om at Frode Grytten har skrive så mykje om Odda og Dublin at eg nesten trur det er to sider av same sak. Dublin i regn, Odda i regn. Eg har aldri vore i Dublin, men eg er oppvaksen i Odda. Eg skal til ein by som allereie er dikta opp. Eg skal heim, og denne byen er allereie brent ned, dikta opp og brent ned. Det går opp for meg at eg aldri kan skrive om Odda. Dette er berre eit trassig forsøk. 

Frå Marit Eikemo: Samtidsruinar (2008), Det Norske Samlaget.

Eikemo skildrar korleis dei gamle industristadene er omdanna både til ruinar og til teikn. Om vi samanliknar med Kjartan Fløgstad, så tek han til i den faste moderniteten og held for alltid fast på dei verdiane han finn der. Men han registrerer – til tider med eit intenst raseri – at denne typen modernitet vert innhenta av ei nyare samfunnsform der ordningar og verdiar frå fagrørsla spelar mindre rolle. Bøkene hans svingar mellom erkjenning og avvising av denne nyare moderniteten. Hos Eikemo ligg industrisamfunnet bak oss.

Fleire forfattarar har ført vidare litteraturen om dei norske industristadene. Og dei har registrert at industrien har gått over frå å vere produksjon til å verte teikn; mange fabrikkar vert lagde ned, og ein fyller gjerne lokala med kulturaktivitetar og medieverksemd i staden. Odda er bygdebyen som har teke overgangen frå industrikultur til kulturindustri så bokstaveleg at dei skapte sin eigen litteraturfestival. Dei har då også ei imponerande rekkje med forfattarar å vise til, frå Gro Holm og Claes Gill (som rett nok flytta derifrå i tenåra) til Frode Grytten og Lars Ove Seljestad – og altså Eikemo.

Ein roman om slutten på industrien har bakgrunn i Høyanger. Kjersti Wøien Håland har i Dommedøgn (2016) fletta i hop slutten på industrisamfunnet med mytiske førestillingar om flaum, undergang og dommedag. Ingrid Bråtveit skriv i Siss og Unn (2008), der hovudpersonane har namn frå romanen Is-slottet (1963) av Tarjei Vesaas, om to jenter som bur i ein stilleståande kraftkommune med referansar til populærkulturen. Frode Grytten skriv om industristaden Odda med referansar frå internasjonal populærmusikk. Tida som forsvann, og songane som var moderne då, er med i forteljingane om samtida. 

Barnelitteratur frå røynda

Nynorsk barnelitteratur har hatt nokre høgdepunkt sidan Rasmus Løland la grunnlaget for denne tradisjonen: dei tradisjonelle «barn og buskap»-bøkene i mellomkrigstida, dei nynorske barnetimerøystene og koplinga av kunst og kvalitetslitteratur på syttitalet. Men det spørst om ikkje også tida etter tusenårsskiftet, med ei rekkje gode forfattarar som skriv spenningsromanar og relaterer barnekvardagen til medieverda på ulike vis, vil verte rekna som ein god periode.

Erna Osland er ei som meistrar å gjere det svært enkle språket rytmisk, gjennomarbeidd og spennande. Eit motiv som går att i bøkene hennar er lengten etter ein far, som har forsvunne, aldri har vore der eller er lite til stades. Tre døme er romanane Kattespranget (1998), Den farlege reisa (2006) og skodespelet Rekneprinsen (2007).

Der Bjørn Sortland og ikkje minst Rune Belsvik før 2000-årsskiftet utforska den turbulente puberteten med tydeleg guteperspektiv, ser Ragnfrid Trohaug overgangen til vaksenlivet frå jenteperspektiv. Både Okkupert kjærleik (2000) og Frå null til no (2001) skildrar denne overgangen. Trohaug greier å framkalle det kjensleregisteret ein har når ein bryt opp frå barnerolla, opplever si første erotiske oppvakning og må finne ein eigen identitet. Bøkene kan lesast av dei som er i denne fasen sjølv, og av dei som har behov for å sjå tilbake nokre år.

Bente Bratlund er òg ei av dei som rører seg lett mellom aldersgruppene, og har som målsetjing å skrive også vaksenbøkene i eit tilgjengeleg språk. Bratlund krinsar om tema som kjærleik, relasjonar, bearbeiding av smertefulle erfaringar og har ein grunnleggjande positiv livsfilosofi, uttrykt i tittelen Plukka gleder (2011). Lars Mæhle skriv om det som i utgangspunktet er kjende fenomen: fotball, forelskingar, film og musikk.

Frå Keeperen til Tunisia
Dei seier at eg bekymrar meg altfor mykje.
Om alt mogleg.
"Dei" er i dette tilfellet foreldra mine, dei tre tyggegummi-tyggande søstrene mine, og sist, men slettes ikkje minst: Bestefar.
Men det er så lett for dei å hevde slikt. Det er trass alt ikkje dei som skal til fylkessjukehuset og få installert plattfotsolar. Om tolv dagar, tretten timar og førtisju minutt. (Og dét berre eit halvt år etter at eg fekk operert inn streng, oppfinninga som truleg kronar serien med mislykka nyvinningar på 1900-talet.)
Så ein ting er i alle fall sikkert:
Der går den karrieren som fotballproff i vasken.
For det kan da ikkje vere mogleg å spele fotball med plattfotsolar? Ikkje på eit visst nivå i alle fall. Ikkje på gutelaget. Og berre så det er sagt: Eg har faktisk ambisjonar om å spele meg til fast plass på gutelaget denne hausten, sjølv om eg skal vere den første til å innrømme at opptakta ikkje har vore den beste. Første bod er vel å møte opp på treningane i det heile, ei oppgåve eg har forsømt så langt. 

Frå Lars Mæhle: Keeperen til Tunisia (2010, Det Norske Samlaget). 

Mæhle bryt òg ut frå det kjende og har eit skarpt blikk for det særeigne ved nettopp vår tid: flyktningane, klimakrisa, den usikre framtida. I fleire av bøkene fører han saman menneske med ulik kulturbakgrunn. Aina Basso er ein annan forfattar som skriv spenningsromanar med historisk stoff, og som nynorskforfattarar før ho skriv ho nasjonale minoritetar, romanifolk, romfolk og kvenar, inn i den historiske romanen.

I det store barnelitteraturfeltet må Kari Stais store suksess med biletbøkene om Jakob og Neikob, som har kome frå 2008, nemnast. Ideen er enkel: Sidan Jakob alltid svarer ja og Neikob alltid nei, må ein finne lure måtar å stille dei spørsmål på, slik at plikter og gode vert nokolunde rett fordelte. Bøkene skaper refleksjonar både om rett fordeling og om tillit og mistillit. Jakob og Neikob er også eit døme på at leik med språket sjølv er ein viktig del av barnelitteraturen. Også Anna Folkestad gjer dette, til dømes i bøkene om pingvinane Unni og Gunni, der dei er innom store og viktige spørsmål i liv, gjennom enkel språkleik.

Sjå animasjonen Martine Grande har laga basert på Jakob og Neikob (2008) av Kari Stai, på oppdrag frå Nynorsksenteret.

Lyrikk i og om språk

Frå 1980-talet har spenninga mellom språk og røyndom prega litteraturen. I lyrikken er det alltid vekt på det språklege og klanglege, men det kjem til uttrykk på stadig nye måtar. I den nyaste lyrikken legg nokre forfattarar språket nær det kvardagslege. Andre gjer det motsette og skaper eit kunstspråk som bryt med normalspråket. Somme forfattarar skriv om politikk, kropp eller økologi. Andre vender merksemda medvite mot sjølve forma.

Det er mange språkkritiske diktbøker i dagens lyrikk, og det er eit krav at ein skal vere sjølvkritisk til forma ein skriv innanfor. Ein ung poet som held fram i denne tradisjonen, er Kaisa Aglen, som i bøkene Kvar i kroppen sit ingenting (2012) og Mellom krig (2016) berre gir nokre punkt som lesaren sjølv må dra linjene mellom, og der verksemda vender seg mot språket.

Språket som stoff eller lydmateriale har vorte dominerande for somme forfattarar. Sjølve lydsida trer i sentrum, men på 2000-talet er det ikkje tradisjonelle rim- og rytmeskjema, men forskyvingar mellom tale og skrift som dominerer. Den store pioneren er Øyvind Rimbereid, som spelar på Stavanger-dialekt og skapar eit framtidsspråk i Solaris korrigert (2004).

Sjå utdrag av Solaris Korrigert (2015), basert på langdiktet med same namn frå 2004 (Øyvind Rimbereid). Ane Dahl Torp snakkar, og Sjur Miljeteig har komponert musikken. Video: Det Norske Teatret. 

At det språklege uttrykket er ein del av det diktaren skaper, kan føre tankane til nynorske pionerar som Olav Nygard, Henrik Rytter og Olav Aukrust, som såg det som eit mål å bruke ord som ikkje hadde stått på trykk før, men for dei var målet eit normert språk for alle. Det er det ikkje no. Rimbereid lagar eit språk som berre skal brukast i éi bok.

Også Catherine Blaavinge Bjørnevog laga eit eige språk til samlinga Um sakne springe blome (2016). Interessa for det skulpturelle språket kan ein sjå fleire stader. Cornelius Jakhelln er inspirert av det estetiske i høgnorsken i fleire av sine bøker. Guri Sørumgård Botheim tek i Heime mellom istidene (2016) opp tematikken med heimkjensla og gardstradisjonar, der ho vekslar mellom eit normert nynorsk når ho skriv frå leilegheitslivet i byen, og dialekt som skrift når ho skriv frå fjellbygda heime. Også Hilde Myklebust skriv om heimen i Berre dagar seinare (2005) om familie og arv, jord og natur. 

Høyr Guri Sørumgård Botheim lese det første diktet i samlinga "Heime mellom istidene" i denne poesifilmen av Sigurd Brørs:

Ein ny forfattarprofesjon

I samband med vendinga på sekstitalet såg vi at den nynorske forfattaren fekk ein ny utdanningsbane. I perioden frå 1920 til 1950 er det vanskeleg å finne nynorske forfattarar som ikkje har gått på folkehøgskule eller lærarseminar – eller begge delar. Det var den utdanninga ein søkte dersom ein ville verte forfattar. Frå sekstitalet endra dette seg, og utdanning frå høgskular og universitet vart den vanlegaste bakgrunnen. Mange studerte språk, historie og litteratur. Men i løpet av åttitalet skjer det ei ny endring. No har svært mange forfattarar gått skriveutdanningar, gjerne i tillegg til andre studiar. Det verkar inn på profesjonen og sjølvforståinga.

Det er opplagt at læraryrket gav nokre normative føringar. I nynorsklitteraturen har det vore ei konstant spenning mellom oppdragande og utforskande litteratur. Arne Garborg og Olav Duun sette til side tanken på at litteraturen skulle skape gode førebilete, men det var hundre lærarar til som skreiv bøker, og dei hadde nok ofte ungdommens beste for auge. Dessutan skulle heile folket oppdragast, for nasjonen var ny. Kva har folket godt av å lese?

Skrivekunstakademiet 1990–91.jpg?w=600

Klassebilete frå Skrivekunstakademiet, kullet 1990–1991. Brit Bildøen står midt på niletet med Finn Øglænd til høgre for seg. Jon Fosse, som var skrivelærar det året, står nest lengst til høgre på første rad. Foto: Skrivekunstakademiet.

Forfattarutdanningane har ikkje noko føremål om å skape like forfattarar. Tvert om vil dei hjelpe unge menneske til å finne fram til si eiga røyst. Likevel er det noko som er felles. Ein ting er at viktige lærarar kan setje spor etter seg, som Eldrid Lunden i Bø og Rolf Sagen i Bergen. Men viktigare er at otten for klisjeen får gode vekstvilkår når ein utdannar seg saman med andre. Ein må finne fram til noko som andre ikkje har gjort. Ein vert særleg merksam på dei språklege mønstera og fører ein kamp mot dei.

Forfattarar i tidlegare generasjonar hadde truleg eit større tilfang av yrkeserfaring også. Dei hadde ei livsverd som ikkje var knytt til skrivinga. Hans Børli noterte ned sine inspirasjonar, men passa på at resten av tømmerhoggarane ikkje såg kva han dreiv med. Gro Holm kjende både småbrukaryrket og industrien. Det kom forfattarar frå sjømannslivet, skogsdrifta, storgardar og småbruk og forretningslivet. Ein og annan småkriminell kunne også dukke opp. 

I dag har så godt som alle vidaregåande skule og mindre yrkeserfaring. Forfattarlivet vert livsverda. Dramatikken i livet handlar om å få manuset sitt refusert eller å verte dumpa av kjærasten. Den felles erfaringsverda (skriving) skjerpar otten for å skrive noko som alt er forelda, samtidig som skrivelivet er den realiteten ein kjenner best. Få har gjort som Arild Rein: skaffa seg eit manuelt yrke for å leve ein heilt annan stad enn i litterære miljø. Det ser ut til at denne utviklinga verkar inn på skrivemåten. Den sterke kjensla av å leve i ein uekte by, som den engelske diktaren T.S. Eliot kalla det, kan verte forsterka av at ein står i utkanten av yrkeslivet til folk flest. 

Om artikkelen

Les kjeldelista til periodeartiklane om den nynorske skjønnlitteraturen.

Denne teksten er eit utdrag frå Jan Inge Sørbø: Nynorsk litteraturhistorie. Det Norske Samlaget 2018. Redigert av Per Magnus Finnanger Sandsmark og publisert digitalt etter avtale med forlaget og forfattaren. Prosjektet er ein del av feiringa av 150-årsjubileet til Det Norske Samlaget og 10-årsjubileet til Allkunne, og er støtta av Fritt Ord og Sparebanken Vest.

Logoar samarbeidspartnarar nynorsk litteraturhistorie: Logo Samlaget 150 år, logo Fritt Ord og logo Sparebanken Vest.

Først publisert: 15.05.2018
Sist oppdatert: 27.07.2018