Hopp til innhold

Grønland

Grønland

Grønland er den største øya i verda og er ein sjølvstyrt del av det danske kongedømet. 4/5 av landområdet er dekt av is, og Grønland er det tynnast busette området i verda.

Les meir om Grønland

Ina Libak

Ina Libak

Ina Libak, leiar i AUF, ungdomsorganisasjonen til Arbeidarpartiet, frå 2018 til 2020. Ho er den første kvinnelege leiaren sidan 2006, og ho var eit av vitna i rettsaka etter 22. juli.

Les meir om Ina Libak

Vinjerock

Vinjerock er ein musikk- og friluftsfestival som vert arrangert på Eidsbugarden i Jotunheimen kvar sommar. Talet på billettar er avgrensa til 3000, for å skåne festivalområdet.

Les meir om Vinjerock

Helium

Helium

Helium eit grunnstoff, og det utgjer ein fjerdedel av massen i universet. Helium er den lettaste gassen vi har, og han høyrer til gruppa edelgassar.

Les meir om Helium

Napoleonskrigane

Napoleonskrigane

Napoleonskrigane er namnet på ei rad europeiske konfliktar i kjølvatnet av den franske revolusjonen, fram til 1815, oppkalla etter den franske statsleiaren Napoleon Bonaparte. Under Napoleon la Frankrike under seg store landområde, men måtte til slutt gi tapt for ei større samanslutning av europeiske statar.

Les meir om Napoleonskrigane

Guaraní

Orda ananas og jaguar kjem frå guaraní. Guaraní høyrer til greina tupí-guaraní av den tupianske språkfamilien, som vert snakka over heile Brasil.
 

Les meir om Guaraní

Island

Island

Island er det nordiske landet som ligg lengst vest. Det vart folkesett av vestlendingar på 800-talet, og har i dag ca. 325 000 innbyggjarar.

Les meir om Island

Midlandsmål

Midlandsmål, eller fjellbygdemål, er eit samlenamn for dialektane i øvre Telemark, Numedal, Hallingdal, Valdres og Nord-Gudbrandsdalen.

Les meir om Midlandsmål

Adel

Adel

Adelen var ei samfunnsklasse som hadde arvelege privilegium, eller særrettar. Omgrepet er knytt til standssamfunnet, der adelen og presteskapet var dei to leiande stendene.

Les meir om Adel

Jon Fosse

Jon Fosse

Jon Olav Fosse, forfattar, dramatikar og omsetjar, ei særmerkt røyst i ny norsk litteratur. Fosse fekk i 2015 Nordisk råds litteraturpris for Andvake-trilogien.

Les meir om Jon Fosse

Lars Berg

Lars Berg

Lars Kornelius Edvard Berg var lærar og forfattar. Han var motstandsmann og krigsfange under andre verdskrigen. Berg tok initiativ til skipinga av Hålogaland Teater.

Les meir om Lars Berg

Olav Rytter

Olav Rytter

Olav Rytter, journalist og kringkastingsmann, filolog og omsetjar. Han var ei norsk røyst i kringkastinga frå London under krigen og den første redaktøren i avisa Dag og Tid.

Les meir om Olav Rytter

Merima Maja Brkic

Merima Maja Brkic er fødd i Bosnia og kom til Noreg i 1993. Ho debuterte som nynorsk lyrikar i 1996 med ei sterk diktsamling om krig, oppvekst og fred.

Les meir om Merima Maja Brkic

Klimamodell

Ein klimamodell er eit dataprogram som reknar ut korleis dei ulike prosessane som til saman utgjer klimaet på jorda, utviklar seg frå eit gitt startpunkt.

Les meir om Klimamodell

Winston Churchill

Winston Churchill

Winston Churchill (1874–1965), legendarisk britisk statsminister, nobelprisvinnar i litteratur og saman med Franklin D. Roosevelt og Josef Stalin ein av dei tre statsleiarane som dikterte fredsløysinga etter andre verdskrigen.

Les meir om Winston Churchill

Jehovas vitne

Jehovas vitne

Jehovas vitne er eit religiøst samfunn som oppstod i USA på slutten av 1800-talet. Dei ser seg sjølve som den eine sanne kristne kyrkja, men skilnadene i høve til tradisjonell kristendom er så store at dei vanlegvis ikkje vert rekna som kristne av andre.

Les meir om Jehovas vitne

Sigbjørn Obstfelder

Sigbjørn Obstfelder

Sigbjørn Obstfelder, ein av dei første norske diktarane som med ei fri form sette ord på det moderne mennesket si framandkjensle. Med dikt som «Jeg ser» og «Byen» har han vore til inspirasjon for norske diktarar fram til vår tid.

Les meir om Sigbjørn Obstfelder

Bertrand Jensen

Jens Bertrand Jensen, seinare Bertrand Vinner, bokhandlar, forleggjar og gardbrukar. I 1890-åra var han den viktigaste forleggjaren for forfattarar som skreiv landsmål.

Les meir om Bertrand Jensen

Jern

Jern

Jern, grunnstoff som høyrer til gruppa metall i periodesystemet. Jern har gitt namn til ein eigen tidsepoke, og det er eit viktig næringsstoff for kroppen.

Les meir om Jern

Lasse Kolstad

Lasse Kolstad

Lasse (Lars) Kolstad, skodespelar og songar. Han høyrde med til dei sentrale skodespelarane ved Det Norske Teatret i siste del av 1900-talet. Ikkje minst var han ei sentral kraft i mange av musikkoppsetjingane ved teatret. Han hadde ei karakteristisk og ruvande røyst.

Les meir om Lasse Kolstad

Ruth Alvsen

Ruth Alvsen, redaktør, journalist og forfattar, følgde i Aasmund Olavsson Vinje sine spor hundre år etter og var mellom dei første norske kvinnene som dreiv oppsøkjande reportasjejournalistikk.

Les meir om Ruth Alvsen

Thomas av Aquino

Thomas av Aquino, Thomas Aquinas, 1225–74, var ein italiensk dominikanarmunk, kyrkjelærar og filosof som var den fremste teologen i mellomalderen.

Les meir om Thomas av Aquino

Nidaros

Nidaros i Trondheim var i sine glansdagar ei levande og populær avis, med nokre av dei fremste forfattarane i Noreg som bidragsytarar. Men namnestrid og krig svekte avisa så mykje at ho ikkje kunne bergast, sjølv etter gjenopplivingsforsøk.
Les meir om Nidaros

Jarl

Jarl

Jarl er ein gammal nordisk adelstittel. Tittelen er truleg i slekt med nemninga erilaz, som er kjend frå innskrifter i den eldre futharken på runesteinar og amulettar frå romersk jernalder og folkevandringstida.

Les meir om Jarl

Peter Wessel Tordenskjold

Peter Wessel Tordenskjold

Peter Wessel, vidgjeten norsk sjøoffiser under Den store nordiske krigen, etter ei rekkje djerve bragder i sjøkampen mot Sverige. 25 år gamal vart han adla som Tordenskjold, i 1718 utnemnd til admiral. Djervskapen kosta han til slutt livet, då han fall i ein duell med ein svensk offiser, like etter krigen.

Les meir om Peter Wessel Tordenskjold

Rolf Jacobsen

Rolf Jacobsen

Rolf Jacobsen, poet og avisredaktør, var ein av dei første modernistane i norsk lyrikk. I diktinga skildrar han tilhøvet mellom natur og teknologi, og han balanserer fint mellom fascinasjon og kritisk refleksjon.

Les meir om Rolf Jacobsen

Norsk

Norsk

Er nynorsk og bokmål to språk eller to former av det same språket? Både språkvitskapleg og språkpolitisk er både «to språk» og «to målformer» moglege svar – men «to målformer» er det offisielle svaret.

Les meir om Norsk

Hallfrid Christiansen

Hallfrid Christiansen, dialektforskar og ein pioner i norsk dialektgransking. Ho gjorde eit stort arbeid med å kartleggje nordnorsk talemål og var den første kvinna som disputerte for doktorgraden i nordisk språkvitskap i Noreg.

Les meir om Hallfrid Christiansen

Høgrepopulisme

Høgrepopulisme er det politiske tankesettet til grupper og parti som står for skarp innvandringsmotstand, elitekritikk og lite rom for mangfald. Høgrepopulistar hevdar at berre dei representerer det sanne folket. Høgrepopulismen fekk eit oppsving i fleire vestlege land i det andre tiåret på 2000-talet. Valsigeren til populisten Donald J. Trump i USA i 2016 skapte uro i heile verda.

Les meir om Høgrepopulisme

Side Brok

Side Brok

Side Brok, hiphop-gruppe frå Ørsta som i 2004 vann to prisar under by:Larm og vart kåra til Årets nynorskbrukar same året. Gruppa rappar på sunnmørsdialekt om heimbygda og bygdekulturen på ein sjølvironisk, uhøgtideleg og lett sarkastisk måte, og leikar med musikksjangrar. Side Brok er sunnmørsdialekt for «sid bukse» også kalla «saggebukse».

Les meir om Side Brok

Nynorsk

Nynorsk

Det nynorske skriftspråket byggjer på norsk folkemål, det vil seie dei tradisjonelle norske dialektane, i motsetnad til bokmål, som har røter i den dansk-norske språktradisjonen. Dei fleste norsktalande nyttar eit språksystem og eit ordtilfang som ligg nærmare nynorsk enn bokmål.

Les meir om Nynorsk

Regine Normann

Serine Regine Normann, lærar, forfattar og eventyrforteljar, første kvinne med nordnorsk bakgrunn som vann anerkjenning i den nasjonale litteraturen.

Les meir om Regine Normann

Den samiske språkstoda

Samisk er verna mellom anna av ILO-konvensjon 169, European Charter for Regional and Minority Languages og Nordisk språkdeklarasjon. I Noreg har det samiske språket vern i Grunnlova, stadnamnlova, opplæringslova og samelova.

Les meir om Den samiske språkstoda

Georg Brandes

Georg Brandes (1842–1927) var ein dansk litteraturkritikar og forskar som truleg hadde større innverknad på norsk litteratur på 1870- og -80-talet enn nokon nordmann.
Les meir om Georg Brandes

Flyktning

Flyktning

Ein flyktning er ein person som held til utanfor heimlandet sitt på grunn av frykt for forfølging av sosiale, etniske, politiske eller religiøse årsaker. Etter norsk rett har alle som oppfyller flyktningdefinisjonen, rett til opphald her i landet.

Les meir om Flyktning

Banning

Banning

Banning er ei form for kraftig kjensleutbrot der det blir nytta tabuord. I norsk språk er banning knytt til religion, medan banning knytt til kropp og sjukdom er vanleg i andre språk.

Les meir om Banning

Pål Steigan

Pål Steigan er ein norsk venstreradikal politikar og samfunnsdebattant som driv nettstaden steigan.no. Han har vore forlagsredaktør og er no sjølvstendig næringsdrivande innanfor kultur og informasjonsteknologi.

Les meir om Pål Steigan

Halvdan Koht

Halvdan Koht

Halvdan Koht, historikar, politikar og nynorskforkjempar. Han var utanriksminister då Nazi-Tyskland okkuperte Noreg 9. april 1940 og var ein omstridd mann både under og etter krigen.

Les meir om Halvdan Koht

Nadia Murad

Nadia Murad

Nadia Murad er menneskerettsaktivist, FN-ambassadør og forfattar. Ho er ei viktig stemme i formidlinga av, og kampen mot, overgrep og folkemord. I 2018 vart innsatsen hennar heidra med Nobels fredspris.

Les meir om Nadia Murad

Brasil

Brasil

Brasil, republikk som dekkjer halve kontinentet til Sør-Amerika. Brasil har enorme naturressursar: Landet står for ein åttandedel av skogproduksjonen  i verda, det har ein av dei rikaste jernmalmreservane på jorda. Brasil har vore verdsmeister i fotball fem gongar.
Les meir om Brasil

Franz Schubert

Franz Schubert

Franz Peter Schubert, austerriksk komponist, den einaste av dei store wienerklassikarane som var fødd i Wien. Kunstsongane hans, lieder, var svært nyskapande både i form og dramatisk innhald og definerte sjangeren slik vi kjenner han i dag.

Les meir om Franz Schubert

Innvandrar

Innvandrar

Ein innvandrar er ein person som flyttar til eit anna land enn fødelandet for å busetje seg der. «Innvandrar» er eit sekkeomgrep som dekkjer ulike grupper, uavhengig av kva grunn dei har til å flytte.

Les meir om Innvandrar

Dialekt

Dialekt

Dialekt er ein geografisk avgrensa variant av eit språk. Det er gjerne historiske og politiske grunnar til at eitt språksystem blir rekna som språk, medan eit anna blir rekna som dialekt. Det er ein sterk samanheng mellom dialekt og identitet.

Les meir om Dialekt

Henrik Rytter

Henrik Rytter

Henrik Rytter, diktar, omsetjar og skulemann som førte norsk ættekjensle og naturlyrikk saman med europeisk utsyn og klassiske referansar. Slik vart han på mange vis den viktigaste arvtakaren etter Arne Garborg.

Les meir om Henrik Rytter

Aslaug Vaa

Aslaug Vaa

Aslaug Vaa, norsk lyrikar, dramatikar og essayist. Vaa var ein pioner innanfor den tidlege kvinnelyrikken på nynorsk. Som teaterdiktar fornya ho det norske teatret ved å skrive poetisk dramatikk.

Les meir om Aslaug Vaa

Åsmund Sveen

Åsmund Sveen

Åsmund Sveen, i 1930-åra ein av dei store norske lyrikarane og ein respektert kritikar i Dagbladet. Sidan han var aktiv i Nasjonal Samling under krigen, fekk han øydelagt ein lovande diktarkarriere, og han blei aldri teken inn att i den litterære varmen.

Les meir om Åsmund Sveen

Åse-Marie Nesse

Åse-Marie Nesse

Åse-Marie Nesse, lyrikar, gjendiktar og universitetslærar. Ho var ein kjend omsetjar og gjendiktar då ho debuterte som lyrikar i 1970. Nesse var ein lærd og engasjert formidlar av klassisk europeisk danning og litteratur frå andre kulturar.

Les meir om Åse-Marie Nesse

Aina Basso

Aina Basso

Aina Irene Basso, historikar med kvensk bakgrunn på farssida og forfattar av historiske romanar der unge kvinner er hovudpersonar, med handling frå 1600-, 1700- og 1800-talet.

Les meir om Aina Basso

Temaside: Vinje-jubileet 2018

Temaside: Vinje-jubileet 2018

Temaside om Vinje-jubileet 2018, med alle relevante artiklar samla på ein stad. I 2018 er det 200 år sidan Aasmund Olavsson Vinje vart fødd. Han var ein av dei første som tok nynorsk i bruk, den første moderne journalisten, skipa den første nynorske avisa og skreiv mange dikt og reiseskildringar som framleis er lesne.

Les meir om Temaside: Vinje-jubileet 2018