Hopp til innhold

Adel

Adelen var ei samfunnsklasse som hadde arvelege privilegium, eller særrettar. Omgrepet er knytt til standssamfunnet, der adelen og presteskapet var dei to leiande stendene.

Dei tre stendene hadde ulike rettar og plikter: dei som bad, presteskapet, dei som kriga, adelen, og dei som arbeidde, tredjestanden, som omfatta bønder og borgarar og var den klart mest talrike. Hærmakta til adelen var føresetnaden for makta deira og grunnlaget for dei juridiske og økonomiske særrettane som adelen hadde. Mange stader var adelen stort sett friteken frå å betale skatt.

Den danske adelen plikta å stille panserkledde, tungt rusta ryttarar til forsvar av riket, det som vart kalla rossteneste. Då den militære utviklinga i Europa på 1500-talet gjekk mot eit lettare væpna infanteri, svekte dette den militære makta til adelen.

Den norske adelen fann forma si på 1500-talet, men kan førast attende til danninga av ein eigen norsk stat på 1200-talet og til medlemene av hirda til kongen. Særrettane til hirdmennene var fleire. Dei leiande i hirda, lendmennene, kunne halde væpna huskarar og kunne gi kongen råd, og dei fekk årlege økonomiske ytingar. Desse særrettane var knytte opp mot dei militære pliktene dei hadde og truskapseiden dei måtte gi til kongen.

I Noreg kan vi i høgmellomalderen gjere ei grov deling i ein høgadel og ein lågadel. Høgadelen hadde relativt store jordeigedomar, og gjennom riksrådet spela dei ei viktig rolle i styringa av riket. Kongen stilte også len til disposisjon for høgadelen. Lågadelen var fleire og rådde over mindre jord, men nok til å brødfø seg og sine. Skiljet mellom lågadelen og dei rikaste bøndene var liten.

Ved innføringa av reformasjonen vart den norske staten avskaffa, og særstillinga til den danske adelen i styringa av Danmark vart òg gjeldande i Noreg. Berre danske adelsmenn sat i riksrådet, og dei fylte dei viktigaste embeta i forvaltninga. Styringa av Danmark og Noreg var organisert i len. I kvart len hadde kongen ein lensherre som rådde over lenet, og fram til 1660 var alle lensherrar adelsmenn. Det var danske adelsmenn som sat som lensherrar i dei største norske lena i denne perioden. Tida frå 1536 til innføringa av eineveldet i 1660 vert difor i norsk historieskriving gjerne omtalt som det danske adelsveldet.

Adelen var ei lita gruppe i Noreg. Han var òg fattigare og hadde færre privilegium enn den danske adelen. Skattefridomen for den norske adelen var meir avgrensa enn i nabolanda, og i seinmellomalderen vart den norske høgadelen stadig mindre. Få mannlege etterkomarar, og dessutan inngifte med svenske og danske stormenn, forklarer mykje av denne utviklinga. Med innføringa av reformasjonen i 1536–37 forsvann det norske riksrådet, og høgadelen miste mykje av makta si. Dei adelege kunne rett nok ta over noko av makta som det katolske presteskapet måtte gi frå seg, men adelen vart likevel stadig svarkare. Dei danske lensherrane tok òg med seg menn frå heimlandet til sentrale embete. Danske futar og sorenskrivarar sette varige spor i forvaltninga, og det vart færre roller å fylle for den norske adelen.

Med innføringa av eineveldet i Danmark-Noreg i 1660 vart særrettane til adelen svekte. Og med den norske grunnlova av 1814 var det slutt på arvelege privilegium. I 1821 vart dette stadfesta i ei eiga lov.


Kjelder

Geir Atle Erland og Hilde Sandvik: Norsk historie 1300–1625. Eit rike tek form. Oslo 1999

Steinar Imsen og Harald Winge: Norsk historisk leksikon. Kultur og samfunn ca. 1500–ca. 1800. Oslo 1999

Kåre Lunden: Europa i krise. 1300–1500, bd. 6 i Knut Helle ofl. (red.): Aschehougs verdenshistorie. Oslo 2000

Knut Mykland: Skiftet i forvaltningsordningen i Danmark og Norge i tiden fra omkring 1630 og inntil Frederik den tredjes død. 3. utg. Oslo 1974

Tor Weidling: «Adel og aristokrati. En vurdering av begrepsbruken i norsk historieskriving om adelen rundt reformasjonstiden», Historisk Tidsskrift nr. 4/1998


Kåre Lunden ofl.: Norsk historie grunnfag. MRDH Volda. Oslo 1994. Digital utgåve nb.nohttp://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010050505053 [lesedato 31.1.2019]

Øystein Rian: «Det danske adelsveldet i Norge 1536–1660», norgeshistorie.no, publisert 25.11.2015: https://www.norgeshistorie.no/kirkestat/artikler/1117-det-danske-adelsveldet-i-norge1536-1600.html [lesedato 30.1.2019]

Ola Teige: «Eliter i Norge i dansketida», norgeshistorie.no, publisert 25.11.2015: https://www.norgeshistorie.no/enevelde/artikler/1223-eliter-i-norge-i-dansketida.html [lesedato 8.11.2018]

Først publisert: 12.06.2019
Sist oppdatert: 12.06.2019