Hopp til innhold
X
Innhald

Banning

Banning er ei form for kraftig kjensleutbrot der det blir nytta tabuord. Tradisjonell norsk banning inneheld ord som er knytte til religion, men i andre språk kan dei grovaste bannorda syne til kroppsfunksjonar og sjukdom, slik at til dømes kolera er eit bannord i polsk.

Avgrensing av banning

Banning (dansk banden, svensk svordomar, engelsk swearing, tysk Fluchen, Schwören) er eit folkeleg omgrep som er vanskeleg å definere og avgrense. Likevel er dei fleste truleg ikkje i tvil om kva dei vil oppfatte som banning når dei høyrer det. For at eit språkleg uttrykk skal reknast som banning, må det vere eit kjensleutbrot som inneheld tabuord. Tabuladinga gjer at det fungerer som kraftuttrykk og kan verke støytande. Eit tilleggskrav som fleire granskarar stiller, er at tabuorda må ha mist si vanlege, konvensjonelle tyding. Bannorda går inn i mange ulike språklege konstruksjonar, men uttrykka er oftast nokså faste eller stereotype. Dei kan kallast rutineformlar, og ein stutt definisjon på banning kan såleis vere «rutinemessig formel for kjensleutbrot som inneheld tabuord». I somme høve treng ikkje tabuordet vere direkte uttrykt, men då er det underforstått (som i engelsk shove it! for shove it up your ass!)

Foto: Svennevenn, flickr.com CC BY 2.0

Foto: Svennevenn, flickr.com CC BY 2.0

Det finst annan språkbruk enn banning som kan verke støytande. Til dømes kan vi ha blasfemiske, homofobiske, rasistiske og sexistiske uttrykk som ikkje inneheld banning. Tabuord treng ikkje fungere som bannord, det gjeld til dømes mange ord som er knytte til sex og avføring. Det er også tenleg å skilje mellom banning og skjellsord. Vi finn mange skjellsord som verken er tabuord eller banning, til dømes sladrehank, dumskalle og fyllesvin. Dritsekk er eit ganske kraftig skjellsord, men dei fleste vil truleg ikkje oppfatte det som eit bannord.

Etymologi

Banning og synonymet bannskap, som er mest brukt nordafjells, er avleidd av verbet å banne, norrønt banna. I norrønt tydde dette 'forby', 'forhindre' eller 'forbanne', og altså ikkje 'nytte bannord', slik det gjer i dag. Det norrøne verbet er i sin tur laga til bann 'forbod', 'utestenging', jf. 'lyse i bann'. Å forbanne er sjølvsagt ein nær slektning, men dette ordet er innlånt frå lågtysk. Det er truleg etymologisk slektskap også med bøn, men den nøyaktige samanhengen er uklar. I somme målføre kan å leggje på ei bøn tyde å banne, og bannskapsbøn kan bli brukt om ei ramse med bannord.

Kjelder til bannord

Kva som er tabu, og restriksjonane som følgjer med dette, varierer mellom folk og kulturar. Dermed vil også kjeldeområdet for bannorda variere, og ikkje minst kva som blir oppfatta som grovast eller styggast.

Bannorda kan vere henta frå desse felta:

• Religion og overnaturlege krefter

• «Lægre» kroppsfunksjonar (sex og avføring)

• Slektskapstilhøve eller etniske tilhøve

• Sjukdom og død

Tradisjonell norsk banning er for det meste knytt til den religiøse dimensjonen. Dei fleste og viktigaste orda viser til dei vonde maktene. Faen og helvete er dei aller mest sentrale og typiske norske bannorda. Ord for gode makter kan også bli nytta, til dømes jaggu og neiggu. Ord som herregud, jøss o.l. har derimot tvilsam bannestatus, men i visse miljø kan dei nok bli oppfatta som ganske sterke. Denne typen banning har opphavet sitt i eidar og forbanningar. I botnen ligg trua på ordmagi – at det er eit spesielt samband mellom ord og ting (referent), og at ein ved bruk av ord (til å påkalle makter) kan påverke ein situasjon. Med tida har dette stivna til rutineformlar som ein nyttar utan særleg tanke for den bokstavlege tydinga.

I eit språk som spansk er religiøse utrop rekna som relativt milde. Her er dei sterkaste uttrykka knytte til kvinners seksualitet, men også dei som viser til avføring, er temmeleg grove. I visse kulturar, som til dømes austeuropeiske og arabiske, er det ei mengd kraftuttrykk som krinsar rundt familiemedlemer og slektningar, medan dette manglar så å seie heilt i norsk. Polsk og nederlandsk har kolera som bannord. Opphavet til slik banning er ønske om å nedkalle sjukdom over folk. Vi har eitt slikt døme i norsk, nemleg pokker ('koppar'). Men det fungerer i dag på same måte som faen, til dømes i pokker ta! eller det var som pokker!

Tendensen i norsk i dag er ei utviding av banneomgrepet bort frå det religiøse. Gjennom påverknad frå engelsk kjem bannord frå områda sex og avføring inn, som fuck og shit. Historisk sett er denne dreiinga nokså ny også i engelsk. Fjeld (2002) knyter denne utviklinga både til sekulariseringa og globaliseringa. Sekulariseringa resulterer i at den bokstavlege tydinga av dei religiøse bannorda ikkje lenger er så relevant. Førestellingane bak bannorda er i endring, og det fører med seg nye måtar å banne på. Hasund (2005) meiner derimot at førestellingane og restriksjonane bak det religiøse stikk djupt i vår kultur og framleis er høgst levande. Truleg er det markerte skilnader mellom både generasjonar og landsdelar her.

Kvifor bannar vi, og korleis fungerer banning?

Banning kan vere retta mot ein sjølv eller ein situasjon (tilsvarer ekspressiv språkfunksjon) eller mot andre menneske for å nedvurdere, truge, sende negative signal eller liknande (tilsvarer appellativ språkfunksjon)

Vi kan skilje mellom psykologiske og sosiale motiv for å banne, eller som det også kan uttrykkast: aggresjonsbanning og sosial banning.

Aggresjonsbanninga skjer for å få utløp for emosjonell energi og er uttrykk for kjensler eller indre tilstandar. Kjenslene kan spenne over eit ganske breitt spekter:

• Sinne (dette finn eg meg faen ikkje i!)

• Irritasjon/frustrasjon/avmakt (nei helvete, dette går ikkje!)

• Smerte (både fysisk og psykisk) (dette var jævlig vondt!)

• Redsel (faen, no kolliderer vi!)

• Avsky/nedvurdering (din helvetes idiot!)

• Nekting (avvising av dumme forslag, noko ein absolutt ikkje trur på) (nei, så pokker heller!)

• Overrasking (å faen, seier du det?)

Den siste, altså overrasking, er den einaste kjensla som kan vere positiv i samband med banning, ifølgje Magnus Ljung (1987). Men det finst nok også døme på at banning kan uttrykkje rein glede. Når det gjeld banning som utløp for irritasjon eller frustrasjon, presiserer Ljung funksjonen til banninga på to måtar. Ein signaliserer 1) at ein kjenner rettferdig irritasjon, at ein ikkje let seg handsame på kva måte som helst av tilværet, og 2) at ein ikkje blir så irritert over det vesle uhellet at ein heilt misser kontrollen over seg sjølv.

Forsking viser at banning kan redusere stress og føre til at ein toler meir smerte.

Sosiale motiv for å banne kan vere (mest etter Andersson 2001)

• for å tøffe seg

• for å sjokkere

• for å markere gruppeidentitet

• for å syne venskap

• for å senke formalitetsgraden i samtalen

Andersson vil også plassere utskjelling og fornærming av ein annan i kategorien sosial banning, jamvel om dette også er utløp for ei kjensle av avsky o.l. Han gjer dette fordi det tydeleg er meir enn éin person involvert i denne forma for banning.

Banning som markering av gruppeidentitet kan oppstå når ei gruppe utviklar identiske bannevanar. Det syner seg at den sosiale banninga i ei gruppe aukar når stemninga blir meir avslappa, men forsvinn heilt når ein ikkje-medlem er til stades. Både gruppebanning og individuell banning kan utvikle seg til maner eller uvane. Bannorda blir då rett og slett ein dominerande del av talen, og ikkje retta mot noko eller nokon. Då blir dei gjerne heller ikkje emfatiske (trykksterke).

Når nære vener bannar seg imellom, viser dei at dei kjenner kvarandre så godt at dei ikkje blir støytte bannorda til kvarandre. Å flette inn eit bannord i samtalen kan markere at ein blir mindre formell, at ein «legg bort titlane».

Ein type banning fungerer som forsterka lovnad (eg skal faen meg gjere det!). Denne (falske) påkallinga har opphav i å sverje eid.

«Grammatikken» til bannorda (formelle sider ved banning i språksystemet)

Banning kan fungere som sjølvstendig ytring (faen!). Men i mange høve står banneuttrykket som ei laust tilknytt bestemming til heile setninga eller ytringa. Det kan vere både føre- og etterstilt:

Visst pokker, det hadde eg glømt!

Det var frispark, for satan! (og det burde dommaren ha sett)

Kjem han ikkje snart, den jævelen?

Kom no, for helvete! (kom no, og det litt fort!)

I slike tilfelle er den referensielle tydinga til ytringa urørt, men banninga seier noko om avsendaren si innstilling, og korleis mottakaren skal oppfatte det.

Banninga kan også fungere som del av ei setning:

• Subjekt/objekt/predikatsutfylling (den jævelen har ikkje vore her på år og dag, få vekk faenskapen, han er ein ordentleg jævel)

• Attributt til substantiv (jævla idiot, eit helvetes vêr)

• Gradsadverb (ho er jævla smart, ein faen så bra film)

• Setningsadverb (dei har søren meg ikkje gjort ein skit)

Stort sett er det slik at dei grammatiske reglane i eit språk pluss bannord gir grammatisk «korrekt» banning. Men ein grammatisk regel som ser ut til å gjelde særskilt for bannord, er at dei blir brukte som forsterkande tillegg til spørjeord: Kvar i helvete er han?

Bannord kan i visse høve, men nokså sjeldan, også vere del av eit ord: båthelvetet. Dette er kanskje mest typisk i regler og hermer som kattfaen hoppa oppå bordhelvetet og åt opp ostjækelen! Truleg er fenomenet dialektavgrensa, med nordleg tyngdepunkt, men ovringa er ikkje skikkeleg kartlagd. Denne typen bannord finst også i svensk.

Banning innskote i ord (som infiks) er kjent frå engelskspråkleg slang: abso-bloody-lutely, Ala-fucking-bama. Dette finst også i svensk: nån-jävla-stans. For norsk sin del finst det sporadiske rapportar som tyder på at fenomenet kan vere på veg inn, som i dette dømet frå rørosmål: je kolli-pinameg-derte.

I alle høve er banninga styrt av ei mengd grammatiske reglar, og somme av dei kan vere temmeleg komplekse.

Eufemismar

Det har vakse fram eit rikt forråd av eufemiserte former for bannord, eller «nestenbanning» (Hasund 2005). Desse bannorda kan vere særleg populære i miljø der banning er lite akseptert, men mange slike dempande erstatningsuttrykk er heilt allmenne. Dei liknar ganske mykje på det ekte, opphavlege bannordet, men er likevel forskjellige nok til at ein ikkje kan bli skulda for å ha banna «på ordentleg». Døme er søren og søtten (for satan), farao, faderullan og filler'n (for faen) og helsike, helskote, herlige land o.l. (for helvete) eller piskadausen for (Guds) beiske død. Å gi blaffen er omlaga av gi blanke faen. Mange stader har slik mild banning tradisjonelt vore rekna som meir passande for kvinner, og i dialektane har dette stundom vore kalla for kjerringbannskap eller kvinnfolkbannskap.

Kven bannar?

Fjeld (2002) hevdar at alle bannar, men med ulike formlar ut frå skilnader i haldningar, livssyn og situasjon. Formålet og funksjonen er den same. Det bør nemnast at Fjeld truleg opererer med eit noko vidare banneomgrep enn det som er brukt her. I ei mykje omtalt svensk undersøking frå 1977 gav så mykje som 75 prosent opp at dei banna av og til, og opp til 80 prosent kunne tenkje seg å gjere det når dei trefte fingeren i staden for spikaren. Elles reknar ein gjerne med at det er mest banning i grupper som elles kan kallast normbrytarar, dei uetablerte og utstøytte. Men i engelsk er det gjort observasjonar som tyder på at banning har blomstra mest ikkje berre i arbeidarklassen, men også i overklassen. Minst banning har det vore i middelklassen, eller borgarskapen.

Det finst menneske som ikkje bannar i det heile, eller svært lite. Tradisjonelt har dette samanheng med religiøse verdiar. Ein har eit religiøst syn som seier at banning er syndig. For mange veg også det estetiske tungt. Ein unngår å banne fordi ein synest det er stygt, udanna eller respektlaust. Det blir også gjerne hevda at banning vitnar om eit fattig ordforråd, at det finst andre og meir høvelege ord for å få uttrykt det same.

Det har vore sagt at banning er like gamalt som språket sjølv. Slike påstandar blir sjølvsagt spekulasjon, men ein kan mellom anna vise til åtvaringane i Mosebøkene mot å misbruke Guds namn. Det skal også finnast fleire tusen år gamle hieroglyf-innskrifter som inneheld bannord. Montague (1967) har ein teori om at banning er medfødd, og at det er skrikinga til spedborn som seinare utviklar seg til banning. Jamfør at banning og skriking gjerne opptrer saman hos vaksne. No blir det samstundes påstått at banning ikkje finst i det heile i visse språk og kulturar, såleis hos indianarar, japanarar, malayar og dei fleste polynesiarar. For å forlike desse to oppfatningane kan det hevdast at banning blir undertrykt i somme kulturar, eller at det finst parallell åtferd med same funksjon.

Vurderingar av og diskusjon om banning

Ein generell tendens i dagens samfunn er at banning har fått ein større plass i det offentlege rommet, både i skrift og tale. I underhaldningsbransjen tøyer ein stadig grensene. Boktitlar som Trist som faen eller Få meg på, for faen hadde vore utenkjelege for eit par generasjonar sidan. Så tidleg som i 1983 gav Cindy Haug ut boka faen Heller flirer fagert, men då var nok utviklinga mot meir offentleg banning godt i gang. Målingar syner også aukande bruk av bannord i dagspressa. Det skal meir til enn før for å sjokkere. Eit illustrerande døme er Noras kraftuttrykk «død og pine» i Et dukkehjem. For at det skal ha same effekt på dagens publikum, har ein funne det nødvendig å «modernisere» det til «faen i helvete». Om det er meir banning enn før i private samanhengar, er derimot vanskeleg å påvise. Ei dansk undersøking av språkbruken i tre generasjonar viser at skilnadene i omfang er heller små. Derimot er det stor forskjell i inventar, med markert overgang frå religiøst ladde ord til kjønnslivs- og avføringsord (Rathje og Andersen 2005).

I dei nye digitale og sosiale media er språkbruken gjerne nokså uformell. Bruken av bannord er lite undersøkt, men varierer truleg mykje. Det finst nok av døme på svært rått språk på nettet. Men fleire nettforum har reglar for å avgrense bruken av banning og annan «upassande» språkbruk, der dei som bryt reglane, kan risikere å få innlegga sine fjerna eller i verste fall bli utestengde. Det viser seg at det er meir banning i trykt presse enn i dei tilsvarande nettpublikasjonane. Dette er ikkje pålagt, men redaktør i fagbladet Journalisten, Helge Øgrim, trur det kan ha ei intuitiv forklaring. Nettavisene er tilgjengelege for alle og sel alt stoffet sitt inn på forsida. Det kan verke mindre alvorleg å ha eit bannord på ei side langt inne i ei avis enn på forsida på ein nettstad. Papiravisene reknar kanskje også med eit meir vakse publikum.

Det er stadig mykje diskusjon om banning, både i skulen og i media. Den kristne organisasjonen Famile og medier samla i 2009 inn 2300 underskrifter med krav om mindre banning (og betre språk) i NRK. Dette er kanskje ikkje eit imponerande tal jamført med andre underskriftskampanjar, men det førte til at banning blei teke opp i Kringkastingsrådet. Rådet konkluderte med at NRK skal prøve å unngå banning i program som dei rår over, det vil mellom anna seie i programleiing. Det skal gjerast unntak for dramaproduksjonar der banning kan nyttast som eit verkemiddel for å skape karakterar. Vi opplever også at skular tek opp banning som eit problem og innfører reglar og sanksjonar.

Argumenta mot å banne kan som nemnt vere religiøse (banning er synd), estetiske (banning er stygt og udanna) eller språklege (banning er unødvendig og vitnar om fattig språk). Banning høyrer aldri til god tone, og det er truleg den einaste delen av ordforrådet der foreldre driv medviten styring og prøver å lære borna kva som er lov eller ikkje (Vinje 2005). På den andre sida kan det hevdast at banning kan også vere forlokkande og koplast til verdiar som styrke, sjølvstende og spontanitet. Banning kan vere stereotyp og vanemessig, men kan også gi uttrykk for ordglede og språkleg kreativitet. Reaksjonane og forarginga som bannorda kan vekkje, viser eigenleg at dei fungerer og har spesielle kommunikative kvalitetar som ingen andre ord har. Forskarar meiner også som nemnt å ha påvist smertelindrande effekt ved banning. Den sosialpsykologiske verdien banning kan ha, blir også trekt fram av fleire. Ein av dei er den kjende barnepsykologen Magne Raundalen, som held fram at det er betre å la born banne enn at dei slår når dei blir aggressive. Karsten Isachsen, med bakgrunn som prest, hevdar at det er viktig å ha eit språk for å vere sinna, og banning er nettopp det.

Etymologien til nokre norske bannord

Faen eller fan, av fanden, truleg frå frisisk fannen ('freistar'), og ikkje frå norrønt fjándi ('fiende', 'djevel')

Hekkan, namn på fanden (Jæren, Ryfylke), til Hekkenfeld(t) eller Hekkelfjell, i folketrua møteplass for fanden og heksene

Helvete, norrønt helvíti, til hel ('død', 'dødsrike') og víti ('straff'), laga av kristne misjonærar for å omsetje gehenna

Meisk, namn på fanden mange stader nordafjells, særleg i Nord-Noreg, kanskje samanheng med samisk mieksa ('ròten' – om planter), eller (etter Alf Torp) av meinsk ('til mein')

Perkjel, namn på fanden i Nord-Noreg (og dels i Ytre Namdalen), av finsk perkele

Pokker, av lågtysk pocken (sjukdomen 'koppar')

Tramen, namn på fanden (somme stader i Nord-Noreg, Hardanger), også tremen (Valdres, Hallingdal, dels Vestlandet), trøen (Austlandet), av norrønt tramr ('troll'), men kanskje også samanheng med adjektivet trå

Kjelder

Lars-Gunnar Andersson: Fult språk. Svordomar, dialekter och annat ont. Stockholm 2001

Ruth Fjeld: «Om banning og sverting», Maal og Minne nr. 2/2002

Ruth Fjeld: «Banning – makt eller avmakt?», Språknytt nr. 3–4/2004

Ingrid Kristine Hasund: Fy farao! Om nestenbanning og andre kraftuttrykk. Oslo 2005

Magnus Ljung: Banning i norsk, svensk og 18 andre språk. Oslo 1987

Ashley Montague: The Anatomy of Swearing. New York 1967

Marianne Rathje og Margrete Heidemann Andersen: «Fuck, sgu og søreme. Bandeord og andre kraftudtryk i tre generationer», Nyt fra Sprognævnet nr. 2/2005

Finn-Erik Vinje: «Det språklige tabu», Ut med språket. En situasjonsrapport. Oslo 2005

Først publisert: 12.11.2009
Sist oppdatert: 28.06.2017