Hopp til innhold
Illustrasjon av Hannah Arendt. Kredit: Ben Northern, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.
Illustrasjon av Hannah Arendt. Kredit: Ben Northern, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.
X
Innhald

Hannah Arendt

Hannah Arendt, tysk-amerikansk politisk filosof med jødisk bakgrunn, modig aktivist og markant teoretikar, ein av dei viktigaste tenkjarane i det 20. hundreåret og høgst aktuell også på 2000-talet.

Johanna Arendt var fødd i Hannover i Tyskland 14. oktober 1906 og døydde i New York i USA 4. desember 1975. Åra 1924–28 studerte ho teologi, filologi og filosofi ved tyske universitet og tok doktorgraden med ei avhandling om kjærleiksomgrepet hos Augustin. Etter doktorgraden skreiv ho ein biografi om den tyske forfattaren Rachel Varnhagen (1771–1833, der ho drøftar årsaker til kvinner og jødar sin utanforskap.

I 1941 emigrerte Arendt til USA, og i 1940-åra arbeidde ho som spaltist i eit jødisk tidsskrift og som leiar av jødiske organisasjonar. I 1950-åra var ho gjesteførelesar ved universiteta Princeton og Harvard, og frå 1953 var ho professor ved Brooklyn College i New York. Storverket Origins of Totalitarianism kom i 1951. Der tek ho for seg nazismen i Tyskland og kommunismen i Sovjetunionen og kjem fram til at dei er samanliknbare variantar av diktatur, ein tese historikarar striddest om i mange tiår etterpå.

Ikkje mindre strid vekte Eichmann in Jerusalem. A report on the Banality of Evil (1963). Arendt følgde rettssaka mot Adolf Eichmann då han vart stilt for retten i Israel. Formålet var å få innsikt i korleis ein vanleg mann kan ende opp som organisator av massedrap. Ho kom fram til at vondskapen er banal. Innsikta og formuleringa skapte allmenn harme, kollegaer vende henne ryggen og venskap rauk. I ettertid har studien av Eichmann inspirert til vidare utforsking av psykologiske og politiske prosessar som kan gi næring til totalitarisme.

Teori og praksis

For Arendt var det kort veg mellom politisk tenking og politisk handling. I studietida las ho Marx og Trotskij og skreiv artiklar om kvinnespørsmål. Engasjementet var ikkje retta mot høgre eller venstre, drivkrafta var å gjere det rette. Tenking var å forstå verda og menneska, politikk var å handle på dette grunnlaget.

Ho såg det som ei plikt å tale kvinnene si sak, men kalla seg aldri feminist. Sionismen hadde ho eit ambivalent forhold til. Ho var imot alle former for undertrykking, men meinte at vegen til frigjering, både for kvinner og jødar, måtte gå gjennom deltaking i den offentlege samtalen. Dette handlingskravet var grunnsteinen i mykje av tenkinga hennar.

Alt i 1931 var ho overtydd om at nasjonalsosialistane ville kome til makta i Tyskland, og at ein måtte kjempe mot ideologien deira. Difor melde ho seg til teneste i sionistrørsla. Ho hjelpte jødar til å flykte og brukte sitt eige husvære i Berlin som mellomstasjon. I 1933 vart ho fengsla av Gestapo. Etter lauslatinga rømde ho til Frankrike, der ho var aktiv i ein sionistisk kvinneorganisasjon som hjelpte jødiske ungdomar med å kome seg til Palestina. Samtidig skreiv ho vitskapelege essay om antisemittisme og heldt foredrag om temaet.

I USA var ho aktiv i det jødiske miljøet, men kalla seg sjølv sekulær sionist og såg med stigande uro på delar av sionistrørsla, som ho meinte likna ein ideologi med nasjonalistiske mål. Ho gjekk ikkje med på at sionisme var oppskrifta på ein bestemt type samfunn, og ideen om jødane som eit utvalt folk avviste ho blankt. I 1943 melde ho seg ut av den sionistiske verdsrørsla.

Ho engasjerte seg i politiske stridsspørsmål nasjonalt og internasjonalt, argumenterte for kolonial frigjering, sette søkjelys på totalitære tendensar og åtvara mot massesamfunnet, som ho meinte hadde potensial for manipulering. Ho kritiserte den amerikanske raseskiljepolitikken, refsa kanslaren i det atterreiste Vest-Tyskland for å la mange naziforbrytarar gå fri og åtvara statsministeren i det nyoppretta Israel mot å byggje ein jødisk nasjonalstat.

Menneske har plikt til å handle

I det filosofiske verket Vita activa. Det virksomme liv (1958) skil Arendt mellom ulike typar menneskelege aktivitetar. Den første og mest grunnleggjande aktiviteten er det fysiske arbeidet, som er ein føresetnad for å overleve, men som ikkje gir nokon fridom.

Når grunnbehova er stetta, kan menneska bruke delar av tida på nye aktivitetar, som gir meir varige resultat. Denne aktiviteten er prega av teknologi og materiell produksjon, og av kunst. Dei menneskeskapte tinga gir menneska eit enklare liv, og for mange ei meining med livet.

Både arbeid og produksjon er viktig, men for Arendt er det den tredje typen aktivitet, handling, som er mennesket sitt adelsmerke. Handling er å ta del i samfunnet, vere aktiv saman med andre, vere medmenneske og borgar. Berre på den måten kan vi skape sosiale og politiske fellesskap – og demokrati.

Til liks med grekarane i dei gamle bystatane slår Arendt fast at handling startar der det private sluttar, i det offentlege rommet. For grekarane var privatlivet ein føresetnad for det eigentlege livet, det politiske. For Arendt, som for grekarane, er det gjennom handling vi utrykkjer oss som menneske. Difor er handling ikkje berre noko som er mogleg, men ei plikt.

Samfunnsdeltaking vil ikkje seie at motsetningar vert borte, eller at det skal vere noko mål i seg sjølv. Tvert om må mangfaldet bløme og individuelle særpreg oppmuntrast om samfunnet skal utvikle seg. Evna til samhandling, til å møte den andre sitt blikk og sjå den andre som likeverdig, er medfødd, men viljen til fellesskapstenking må lærast. Sidan det er ein kulturelt lært eigenskap, kan han òg avlærast. Då står fellesskapen i fare.

Den perverterte viljen

Andre verdskrigen førte til ei moralsk sjølvransaking i Vesten. Korleis var det mogleg at så mange menneske kunne utføre så grufulle gjerningar? I USA stilte Arendt det same spørsmålet. Ho ville klargjere årsakene til det moralske samanbrotet i Europa og gav seg i kast med ein studie av totalitære statar. Med utgangspunkt i nasjonalsosialismen og stalinismen analyserte ho generelle trekk ved framveksten av diktatur, ein analyse som munna ut i storverket Origins of Totalitarianism.

Her avviser ho at jødeutryddinga kan forklarast ut frå jødane si historie, som ei siste og nærmast uunngåeleg forfølging. Ei slik kausalitetstenking var vanleg blant historikarar, men for Arendt var historisk determinisme, anten han var grunngitt med verdslege eller religiøse argument, uvitskapeleg mystisisme. Likeins avviser ho at massedrap berre kan skje i statar som den nazistiske eller stalinistiske. I staden lanserer ho tesen om at totalitære ideologiar kan slå rot i alle typar statar, ved å byggje opp eit propaganda- og terrorregime og samtidig rive ned eksisterande samfunnsordningar.

Ved å manipulere borgarane i totalitær retning vert vilje, fornuft og empati gradvis svekt. Sivilsamfunnet raknar, og rådande rettsoppfatningar og rotfesta moralbod vert omkalfatra. «Du skal ikkje drepe» vert erstatta med «drep», og det er duka for folkemord. «Du skal ikkje vitne falskt» vert erstatta med «lyg om kva som helst», og det er duka for å angi andre.

Ifølgje Arendt er moderne massemediesamfunn særleg sårbare for totalitære framstøytar, fordi kommunikasjonsteknologien er høgt utvikla, menneska framandgjorde og samfunnet fragmentert og dårleg rusta til å demme opp for snikande propaganda. Totalitære makthavarar krev full kontroll med borgarane, og skal det utopiske målet verte nådd, må dei luke ut det uføreseielege i den menneskelege åtferda. Mangfald og særtrekk må utryddast, i siste instans også menneske.

Banaliteten i vondskapen

Då rettssaka mot krigsforbrytaren Adolf Eichmann starta i Jerusalem i 1961, var Arendt til stades som reporter for The New Yorker. Ho såg det som eit eineståande høve til å få innblikk i motivasjonen til ein stornazist, ein sjanse ho som jøde og tidlegare sionist og tidlegare tyskar ikkje kunne la gå frå seg.

Ho fekk ikkje auge på nokon glødande antisemitt eller eit menneskeleg monster, slik den gjengse oppfatninga av naziforbrytarane var. Avkledd makt var han ein middelmåtig, patetisk mann med enkle tankar. Han hadde inga ideologisk forklaring på vondskapen han hadde medverka til. Han organiserte jødetransportane til gasskammera etter ordre, men òg fordi han var einig i tiltaka, utan at han tenkte så mykje over det.

Arendt meinte at Eichmann sin vondskap var ekstrem, men ikkje kompleks. Det er berre det gode som kan ha djupne. Det var ikkje fanatisme, men organiseringa av den nazistiske staten som gjorde sivilisasjonsbrotet mogleg. Nazistisk propaganda redefinerte vondskapen som ei ny norm. Jødar vart avpersonifiserte, dei var ikkje lenger medmenneske, men ein kategori. Det var ikkje byråkraten Eichmann som var ansiktslaus, det var ofra. Byråkratane verna seg ved ikkje sjå, ikkje forstå, ikkje tenkje. Arendt konkluderte med at vondskap kjem av mangel på tenking. I den forstand er vondskapen banal.

Ho retta òg kritikk mot dei europeiske jøderåda, som i varierande grad hadde samarbeidd med naziregimet og i praksis hadde vorte nyttige instrument i jødeutryddinga. Ho meinte at jødane var for servile. Dei kunne ha handla annleis, og talet på drepne jødar kunne ha vore lågare.

Avvising og anerkjenning

Rapporten frå rettssaka vart først publisert i ein serie artiklar i The New Yorker. Dei vart ein brannfakkel i det jødiske miljøet. Arendt vart omtalt som sjølvhatande jøde, ein som forrådde sitt eige folk. Dei meir saklege kritikarane skulda henne for å bagatellisere Eichmann sine ugjerningar og for å leggje ansvaret for brotsverka over på ofra. Arendt svarte at tenking må vere utan forbodsskilt, ein må våge å kome fram til andre innsikter enn dei vedtekne.

At forklaringa på vondskapen låg i dei totalitære strukturane, meinte ho dessutan var ei innsikt som gjorde det mogleg å unngå liknande ragnarok i framtida. Å forklare Eichmann sin vondskap i lys av dei politiske prosessane han var ein del av, var ikkje å fri han frå ansvaret. Tvert imot har det enkelte individet alltid ansvar for sine eigne handlingar. Kollektiv skuld finst ikkje, like lite som kollektiv godleik.

Analysen var særleg aktuell i etterkrigs-Tyskland. Arendt såg med undring på korleis så mange uskuldige kjende seg skuldige, og korleis så mange krigsforbrytarar var ute av stand til å vise anger. Moralsk forvirring, kalla ho det.

Arendt gjekk rakrygga inn i si tid. Ho var heile livet ein kompromisslaus forskar som søkte sanning utan sideblikk til karriere og popularitet. Kritikken mot henne var ofte skarp, men ho har som få andre i det 20. hundreåret sett intellektuelle spor etter seg. Analysane hennar er framleis aktuelle. Statsvitarar som studerer makt, filosofar som skriv om vondskap, og ekstremismeforskarar som vil forstå totalitære ideologiar – ingen kjem utanom Arendt.

Etter at Berlinmuren fall og Tyskland vart samla til éin stat igjen, vart det oppretta eit Hannah Arendt-institutt i Dresden i 1993. Her vert det forska på totalitarisme og samfunnsforhold som kan truge demokratiet.

I 1959 fekk Arendt Hamburg by sin ærespris, i 1975 den danske Sonning-prisen. Det er bygd Hannah Arendt-senter i mange land, det er laga filmar og teaterstykke om henne, og ho har fått gater og plassar, og ein asteroide, oppkalla etter seg.

Kjelder

Hannah Arendt: Eichmann in Jerusalem. A report on the Banality of Evil. Innleiing ved Amos Eleos. New York 2006

Hanna Arendt: Vita activa. Det virksomme liv. Innleiing ved Arne Johan Vetlesen. Oslo 1996: http://www.nb.no/nbsok/nb/da4b6e4579b5ae374957a162bd0658db?index=1#0 [lesedato 3.1.2016]

Klaus-Dietmar von Henke: «Das Böse – nur banal?» Der Spiegel 36/2001: http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-20017823.html [lesedato 4.1.2016]

Corey Robin: «The Trials of Hannah Arendt», The Nation, New York, publisert 12.5.2015: http://www.thenation.com/article/trials-hannah-arendt/ [lesedato 20.12.2015]

Peikarar

«Hannah Arendt i dag», samtale mellom Helgard Mahrdt og Bernt Hagtvet, uio.no

Først publisert: 22.04.2016
Sist oppdatert: 01.09.2017