Hopp til innhold
X
Innhald

Bertrand Jensen

Jens Bertrand Jensen, seinare Bertrand Vinner, bokhandlar, forleggjar og gardbrukar. I 1890-åra var han den viktigaste forleggjaren for forfattarar som skreiv landsmål.

Jens Bertrand Jensen var fødd i Kristiania 12. oktober 1863 og døydde på Jomfruland 11. november 1946. Han voks opp i Fredrikstad. Han tok mellomskuleksamen og byrja på katedralskulen i Kristiania, men braut av på grunn av sjukdom. Seinare gjekk han i handelslære hos Robsahm & Co. i Kristiania og var eit par år i England for å lære språk og for å få meir merkantil utdanning. Attende i Fredrikstad gjekk han inn i manufakturforretninga til faren. I 1889 var han med og starta Venstre-avisa Fredrikstad Dagblad.
 
I 1891 kjøpte han P. Omtvedts antikvariat i Pilestredet 5 i Kristiania under namnet Bertrand Jensen og byrja etter eit par år også å gi ut skrifter og bøker. Fram til hundreårsskiftet vart han den forleggjaren som dei fleste landsmålsforfattarar vende seg til med bokmanus. Han gav ut nærmare 50 bøker på landsmål, i tillegg til bøker og skrifter på dansk-norsk.
 
I 1899 selde han antikvariatet, heldt fram med forlaget, men gjekk konkurs i 1901. Deretter levde han det meste av tida som gardbrukar.
 
Forlag, antikvariatet og månadsskrift
Jensen tok til å samle bøker i 12-årsalderen og hadde alt som gut ei samling på fleire hundre . Då han kom tilbake til Fredrikstad frå England, kjøpte han etter ei tid eit leigebibliotek med 1500 bøker usett. Han plasserte «Det Jensenske leiebibliotek» i etasjen over manufakturforretninga, men bøkene var i dårleg forfatning, og biblioteket mislukkast. Lysta til å drive med bøker miste han likevel ikkje.
 
Etter at Jensen etablerte seg med antikvariat i Pilestredet 5 i Kristiania i 1891 – han flytta seinare til Pilestredet 7 – tok han i 1893 òg til å gi ut småskrifter, ofte med praktisk innhald. Og same året gav han ut den første boka, Hans Selands Ei bergpreike. I åra som følgde, kom det bøker også av andre forfattarar, både på landsmål og dansk-norsk. På dansk-norsk debuterte Nils Kjær hos Jensen med Essays i 1895.
 
Då Mons Litleré døydde i 1895, vart Jensen forleggjar for Rasmus Løland, og dei neste åra gav Løland gav ut nærmare 15 større eller mindre bøker hos Jensen. Andre landsmålsforfattarar hos Jensen var Ivar Mortensson-Egnund, Rasmus Steinsvik, Anders Vassbotn, Peter A. Skjeflo, Jørund Telnes, Kristen Stalleland, Sigurd Nesse, Lars Eskeland og Andreas Austlid. Utgivinga av landsmålsbøker nådde eit høgdepunkt i 1897. Det året kom det 19 bøker på landsmål. Landsmålsbøkene gjekk med underskot.
 
Men antikvariatet voks, og det bar seg. Det vart det største i landet, og Jensen var også den første norske antikvaren som la vekt på sjeldsynte skrifter. Oskar Braaten arbeidde i bokhandelen frå 1896 og avanserte frå visargut til lagersjef.
 
I perioden 1893–1900 gav Jensen ut månadsskriftet Bogvennen. Det starta med eit opplag på 3000, som på slutten voks til 7500. Bladet hadde artiklar og notisar om bøker og forfattarar, boklister og meldingar frå bokhandelen. Det hadde ein del abonnentar, men det meste av opplaget gjekk gratis til bibliotek, lesesirklar, prestar, lærarar og dei som var registrerte som kundar hos Jensen.
 
«Praktisk målstræv»
Alt frå 1880-åra hadde Jensen vore interessert i målsaka. I 1897 gav han anonymt ut skriftet Praktisk målstræv. Et opråb til målfolket af en målvenlig bygut. Skriftet var på dansk-norsk, for Jensen skreiv ikkje landsmål sjølv. I pamfletten, som var på 16 sider og var prenta i eit opplag på 5000, går han mellom anna inn for at målfolket må samle seg i ein landsomfemnande organisasjon, der medlemene skulle love å bruke landsmål etter beste evne i skrift, og å bruke dialekt, tillempa landsmålet så langt som råd, i tale.
 
Som eit hjelpemiddel for dette formålet fekk han cand.mag. Halvdan Koht til å lage Norsk brevbok, som han gav ut i 1898. Boka har mønster for ulike typar brev og dokument og ei handelsordliste, og ho var i så måte eit nybrotsarbeid for landsmålet. Seinare gav Edvard Os ut ei liknande brevbok, som kom i fem utgåver i tida 1927–58.
 
Gardbrukar, sauegjetar, gardbrukar
I 1899 kjøpte Jensen ein gard på Hellerud i Østre Aker (no Oslo). Motlaus og vonbroten reiste han i 1903 til New Zealand, der han det meste av tida var gjetar på ein sauefarm. I 1906 kom han heim til Hellerud att. Han utparsellerte eigedomen til bustadtomter og kjøpte gard på Tjøme, der han budde frå 1913 til 1925 og ei tid var med i kommunestyre og formannskap. Frå Tjøme flytta han til Skåtøy ved Kragerø, og seinare budde han på Jomfruland.
 
Opphavleg skreiv han namnet Jens B. Jensen. Som antikvariatshandlar og forleggjar skreiv han Bertrand Jensen. Seinare skifta han etternamn til Vinner. I dødsannonsen står det Bertrand Vinner.
 
Kjelder
Bertrand Vinner, dødsannonse i Kragerø Blad, 23.11.1946
Minnenotisar i Kragerø Blad 26.11.1946 og i Aftenposten 29.11.1946
Bokormen: «Solgte viser for å få råd til å utgi gode bøker. 100 år siden antikvariatsbokhandleren og forleggeren Bertrand Jensen, utgiver av Bogvennen, ble født», Aftenposten 12.10.1963
Ernst Berge Drange: Rasmus Løland. Barnebokpioneren frå Ryfylke. Oslo 2007
Halvdan Koht: Norsk brevbok. Kristiania 1898
Olav Melkild: «Bertrand Jensen. Ein norsk nybrotsmann», Norsk Aarbok. Bergen 1931
Olav Myre: En antikvarbokhandler fra nitti-årene. Bertrand Jensen 80 år. Oslo 1943
Olav Myre: «Et språk- og tidsbilde fra nitti-årenes litterære Kristiania», Aftenposten 4.08.1942
Olav Myre: Oskar Braaten hos Bertrand Jensen. 1943
Edv. Os: Norsk Brevbok. Oslo 1927
[Jens Bertrand Jensen]: Praktisk målstræv. Et opråb til målfolket af en målvenlig bygut. Kristiania 1897
Idar Stegane: Det nynorske skriftlivet. Oslo 1987
Harald L. Tveterås: Den norske bokhandels historie, bd. 3. Oslo 1986
J.V. [Jens Vevstad]: «Bertrand Vinner 75 år», Dagbladet 12.10.1938
J.V. [Jens Vevstad]: «Bertrand Vinner 75 år», Agderposten 12.10.1938
Jens Vevstad: Minner fra et gammelt Kristiania-antikvariat. Oslo 1943
Magne Aasbrenn: «Bertrand Jensen: Fredrikstad-guten som blei nynorskforleggar – og sauegjætar på New Zealand», i Ragnhild Lier og Eldbjørg Skaug (red.): Aust i Vika. Årbok for Østfold Mållag 2008
Magne Aasbrenn: «Nynorskbohemen frå Fredrikstad», Dag og Tid 09.01. 2009

Først publisert: 08.03.2011
Sist oppdatert: 29.04.2013