Hopp til innhold
X
Innhald

Friedrich Hölderlin

Johann Christian Friedrich Hölderlin, tysk diktar på 1800-talet, skreiv poesi som vert rekna til det beste i tysk lyrikk, men vart først anerkjend etter andre verdskrigen.

Friedrich Hölderlin var fødd i Lauffen i Sør-Tyskland 20. mars 1770 og døydde i Tübingen 7. juni 1843. Etter latinskule i Nürtingen og gymnas i Denkendorf og Maulbronn byrja han på teologistudiet ved universitetet i Tübingen 1788. Samtidig las han filosofi og litteratur. 1790 skreiv han ei magisteravhandling om antikk kunst, og i 1793 tok han avsluttande eksamen som prest. Han praktiserte aldri i presteyrket, men tente til livsopphald som huslærar.

Det var forfattar han ville vere, og alt i studietida fekk han publisert dei første dikta sine, inspirerte av den franske revolusjonen. Romanen Hyperion, eller eremitten i Grekenland, med tema frå gresk mytologi, kom ut i to bind i 1797 og 1799. Han omsette òg Sofokles-verka Antigone og Kong Oidipus til tysk. Hovudtyngda av det litterære livsverket hans er lyrikken. 1826 kom den første diktsamlinga, men mesteparten av det han skreiv, vart gitt ut etter at han var død.

Dikta til Hölderlin er prega av både klassisisme og romantikk, dels skrivne etter strenge formkrav, dels i frie former. Temaa er ofte henta frå gresk oldtid. Nokre handlar om universelle opplevingar, andre har nasjonalromantisk innhald. I 1846 vart dei samla dikta hans gitt ut. Seinare vart det funne stadig nye dikt som vart publiserte.

Etter andre verdskrigen skaut Hölderlin-forskinga fart, og det er gitt ut fleire reviderte samleverk av forfattarskapen hans. I 1990-åra kom dei første omsetjingane til norsk.

Minnetavle for Friedrich Hölderlin i Lauffen am Neckar i Tyskland. Foto: dmytrok, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Minnetavle for Friedrich Hölderlin i Lauffen am Neckar i Tyskland. Foto: dmytrok, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Mellom antikk harmoni og stormande samtid

Hölderlin si interesse for gamalgresk kultur følgde han heile livet. I Hyperion handlar det om dei skapande og destruktive kreftene i livet og kva som driv ein person og ein sivilisasjon mot undergangen. I dramaet Empedokles' død er det menneskeleg overmot som er temaet. Vismannen Empedokles set seg som mål å femne om alt, men undervegs mot målet gjer han ende på seg sjølv.

Begge dramaa krinsar om geniet si rolle, om einsemd og tap av meining. Dette er motiv som går att i Hölderlin si dikting. Hyperion og Empedokles lever i ei tid då himmel og jord og alt hang saman. Det gjer det ikkje lenger, for i opplysningstida skil gudar og menneske lag, og fornufta fortrengjer andre dygder, eit verdsbilte som nører diktaren si livsuro.

Hölderlin var ingen motstandar av vitskap og fornuft, men ville sameine det rasjonelle og det mytologiske. Han meinte at vi treng begge typar erkjenning for å uttrykkje menneskeleg erfaring.

Frå galskap til kanonisering

Etter å ha prøvd seg i ulike litterære former vart poesien den føretrekte sjangeren hans, og diktinga måtte vere på morsmålet. Vanlege folk, ikkje berre lærde, skulle bidra til tenking og utvikling. Frå rundt 1800 skreiv han i hovudsak dikt, som var stadig meir frigjorde frå klassiske formreglar. Åra frå 1800 til 1806 var høgproduktive. Då skreiv han flesteparten av dei dikta som seinare vart gullstandarden i tysk lyrikk.

Samtida til Hölderlin var prega av uro, det var òg det indre livet hans. Melankolien gjekk over i depresjonar, og i 1807 vart han erklært sinnsjuk. Dette hindra han ikkje i å dikte vidare. Det siste han gjorde ferdig før han døydde, var ein songsyklus, i 1841–43, utgitt under pseudonymet Scardanelli.

Hölderlin fekk lite heider i samtida. Han var ukjend for eit breiare publikum før dei to verdskrigane på 1900-talet, då fedrelandssongane hans vart brukte til å kveikje opp krigsviljen. Først etter andre verdskrigen kom den positive anerkjenninga. Verka hans kom i nye utgåver, og dikta hans fekk plass på den øvste hylla i tysk lyrikk. Det vart sett tonar til dikta og laga filmar om diktaren. I Norge kom Hyperion på norsk i 1993 og utvalde diktsamlingar i 1996 og 2007.

galleri

Kjelder

Sverre Dahl: Innleiing til Hölderlin: Hyperion, 1993: http://www.nb.no/nbsok/nb/803a6c51f8d24efcdef54f6638b04df0?index=1#4 [lesedato 20.11.2015]

Torgeir Skorgen: Innleiing til Hölderlin: Kom no eld. Dikt i utval 1799–1806, 1996: http://www.nb.no/nbsok/nb/fda843ac34cd0a6b3159a448b9887116?index=1#0 [lesedato 20.11.2015]

Tysk wikipedia: https://de.wikipedia.org/wiki/Friedrich_H%C3%B6lderlin [lesedato 28.11.2015]

Først publisert: 05.07.2016
Sist oppdatert: 05.07.2016