Hopp til innhold
Nelson Mandela røyster ved det første frie valet i 1994.
Nelson Mandela røyster ved det første frie valet i 1994.
X
Innhald

Nelson Mandela

Nelson Mandela, sørafrikansk opprørar og president, gjekk frå å vere væpna opprørar til å bli den fremste statsmannen i verda ved inngangen til 2000-talet.
Nelson Mandela vart fødd 18. juli i 1918 i Transkei-regionen i Sør-Afrika og døydde  i Johannesburg 5. desember 2013.
Han utdanna seg til jurist ved Wits-universitetet. I 1953 starta han saman med Oliver Tambo eit advokatfirma i Johannesburg, Mandela and Tambo. Dette var det første advokatkontoret i Afrika med berre svarte advokatar.
Mandela vart ein av leiarane i kampen mot det kvite mindretalsstyret og deira apartheid-system, i Sør-Afrika. Han vart i 1963 dømd til fengsel på livstid for motstand mot styresmaktene og sat fengsla i 27 år til 1990. I 1994 vart han den første demokratisk valde presidenten i Republikken Sør-Afrika.
Morsmålet hans var xhosa, som no er eit av 11 offisielle språk i Sør-Afrika. Han gav ut sjølvbiografien Long Road to Freedom i 1994. I 1993 fekk han Nobels fredspris.
Nelson Mandela og Frederik de Klerk i 1992. Foto: World Economic Forum, CC BY 2.0
Nelson Mandela og Frederik de Klerk i 1992. Foto: World Economic Forum, CC BY 2.0
 
Opprør mot apartheid-systemet
Nelson Mandela var høvdingson, og alt som ung mann tok han kampen opp mot det urettferdige apartheid-systemet som vart lovfesta i Sør-Afrika i 1948. Dette systemet baserte seg på at dei ulike rasane i Sør-Afrika skulle haldast frå kvarandre. Dei svarte vart haldne utanfor alle maktposisjonar, og hadde  korkje stemmerett eller andre demokratiske rettar.
Dei svarte organiserte seg i African National Congress (ANC) som vart grunnlagt alt i 1912, men som først steig fram som ein samlande kamporganisasjon for dei svarte sine interesser etter at apartheid-politikken vart innført. Nelson Mandela med på å stifte ungdomsforbundet av ANC alt i 1943, og  som nyutdanna advokat vart han ein av leiarane. I 1961 vart han øvstkommanderande for den væpna fløya i organisasjonen, og var  sjølv aktiv i fleire aksjonar mot dei kvite makthavarane.
I 1962 vart han arrestert, og året etter vart han tiltalt for sabotasje saman med ti andre ANC-leiarar. Mandela vart dømd til fengsel på livstid og sat i 18 av dei 27 åra i fengsel på den berykta fangeøya Robben Island utanfor Cape Town. ANC vart ein forboden organisasjon og måtte i stor grad drivast frå utlandet, mellom anna med økonomisk støtte også frå norske styresmakter.
Sjå video frå NRK Skole, 1993: Fredshøvdingen Nelson Mandela:
 
 
Eit regime mot undergangen
Gradvis vart den fengsla Nelson Mandela det internasjonale symbolet på fridomshåpet til undertrykte menneske, og han vart symbolet på kampen mot apartheid. Det internasjonale presset mot dei kvite makthavarane i Sør-Afrika i retning av å gjere slutt på apartheid-politikken auka kraftig utover i 1980-åra. Det var også mykje indre uro  i Sør-Afrika, og apartheidregimet gjorde seg skuldig i stendig fleire valdshandlingar mot dei svarte.
I den svarte bydelen Soweto gjorde mange tusen opprør 11. juni 1976 opprør mot eit vedtak om at undervisninga i halvparten av faga i skulen no skulle vere på afrikaans, språket til dei kvite innvandrarane som kom frå Nederland på 1600-talet. Opprøret enda i ein massakre der politistyrkane drepte mange hundre svarte innbyggjarar. Dette gav kampen mot apartheid fekk ny kraft. Folketalsutviklinga i Sør-Afrika viste også at dei kvite kom i stendig større mindretal, og at det vart meir og meir urealistisk at apartheidsystemet kunne halde fram.
President og symbol for forsoning
I 1989 vart det halde eit møte mellom dåverande mangeårig  president og glødande apartheid-tilhengjar,  P.W. Botha, og han som skulle ta over som president, Frederik W. de Klerk, på den eine sida og Nelson Mandela på den andre. Botha og Klerk ville drøfte kva vilkår Mandela kunne godta for å bli sett fri. Mandelas viktigaste krav var at apartheidsystemet måtte avviklast.
Året etter vart Mandela sett fri. Han vart vald til president for ANC, og han innleidde forhandlingar med president de Klerk om å fjerne apartheidsystemet og innføre demokrati i Sør-Afrika med likeverdig stemmerett for alle folkegrupper.
I 1993 vart han tildelt Nobels fredspris saman med president de Klerk. Grunngivinga var at dei saman hadde greidd å få til ein fredeleg overgang frå apartheid til demokrati, og det skuldast ikkje minst Nelson Mandelas sterke ønske om at det no var på tide å forsone folkegruppene i Sør-Afrika. I 1994 vart han då også den første demokratisk valde presidenten i Sør-Afrika med over 60 prosent av stemmene. Fleirtalsstyret var innført.
Nelson Mandela var ein eldre mann då han vart vald til president, og åra som fange hadde nok sett sine spor. Etter fem år som president meinte han at andre måtte ta over, og han brukte tida si til å preike forsoning og fred rundt om på talarstolar verda over.
Knapt noko menneske har i sterkare grad forma vår  tenking rundt politisk leiarskap og forsoning. Han stod fram som det fremste dømet på at sjølv etter krig og konfliktar er det mogeleg å byggje bru og få til forsoning. Han blir rekna som den største politiske leiaren i vår tid.
Kjelder
Tomm Kristiansen: «Nelson Mandela, 18.07.1918 - 05.12.2013», nrk.no, publisert 5.12.2013: http://www.nrk.no/verden/nelson-mandela-er-dod-1.7481473 [lesedato 11.12.2013]
 


Sist oppdatert: 07.12.2019