Hopp til innhold
Foto: Ivar Aasen-tunet
Foto: Ivar Aasen-tunet
X
Innhald

Sigmund Skard

Sigmund Skard, professor i amerikansk litteratur, forfattar og gjendiktar. Han var ein av dei store målhovdingane i andre halvdelen av det 20. hundreåret.

Sigmund Skard var fødd 31. juli 1903 i Kristiansand og døydde i Bærum 26. mai 1995. Han tok examen artium på latinlina ved Kristiansands katedralskole i 1921, vart cand.philol. og magister i litteraturhistorie i 1931 ved Universitetet i Oslo og disputerte til doktorgraden same staden i 1938 på avhandlinga A.O. Vinje og antikken.
I studietida var han tilsett ved Universitetsbiblioteket i Oslo og var bibliotekar 1931–33. Frå 1938 til 1940 arbeidde han som bibliotekar ved Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab i Trondheim. Han var i USA under krigen og var først konsulent i Library of Congress 1941–43, så rådgivar for norske saker i U. S. Office of War Information 1943–45. Dei viktigaste arbeidsåra, 1946–73, var han professor i amerikansk litteraturhistorie ved Universitetet i Oslo.
Skard gav ut ti diktsamlingar og omsette prosa og poesi til nynorsk frå mellom anna latin, fransk, italiensk og amerikansk. I 1965 fekk han Bastianprisen for gjendiktinga av Dantes Den guddomlege komedien. Saman med Hartvig Kiran og Halldis Moren Vesaas redigerte han i 1968 den store antologien Framande dikt frå fire tusen år. Han skreiv biografiar om faren Matias Skard (1972), om svigerforeldra Halvdan Koht (1982) og Karen Grude Koht (1987), og gav ut sjølvbiografien Solregn (1980).
Han hadde tillitsverv i målrørsla og var 19491972 styreleiar for Det Norske Samlaget. 1952–54 var han medredaktør i Vinduet, og 1958–68 direktør for Universitetet sin internasjonale sommarskule.
Skard var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi og Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab frå 1946 og var æresdoktor ved fleire universitet. I 1983 vart han tildelt Norsk kulturråds ærespris og i 1992 Brageprisens heiderspris.
Professor i amerikansk litteraturhistorie
Då Skard kom heim frå USA etter krigen, gjekk han tilbake til bibliotekarstillinga i Trondheim, men vart i 1946 utnemnd til professor i litteraturhistorie, særleg amerikansk, ved Universitetet i Oslo. Det var det første professoratet på dette feltet i Norden.
Skard «sakna all spesiell kompetanse i sjølve emnet for den nye lærestolen», har han sjølv skrive.  Han reiste straks til USA, og frå 120 antikvariat samla han tilfang til eit omfattande bibliotek av amerikanske bøker og tidsskrift, som i 1948 danna mykje av grunnlaget for skipinga av eit eige amerikansk institutt innanfor engelskfaget ved Universitetet i Oslo. Storbritannia hadde til da dominert engelskstudiet, og etableringa av instituttet skjedde ikkje utan motstand.
Førelesingane om amerikansk litteratur heldt han gjerne på nynorsk. Han gjorde mykje for å spreie kunnskap om denne litteraturen og om amerikansk kultur i det heile. I 1949 gav han ut boka Amerikanske problem og i 1976 USA i norsk historie, som same året kom i amerikansk utgåve.  I 1961 kom The American Myth and the European Mind. American Studies in Europe 1776–1960, og i 1968 redigerte han saman med A.N.J. Hollander American Civilisation. An Introduction.
I 1954 skipa Skard The European Association for American Studies og redigerte sjølv foreininga sitt News Letter 1955–57.
Gjendiktar og omsetjar
Skard byrja tidleg å omsetje frå andre språk. Til saman omsette han over hundre forfattarar frå antikken til si eiga samtid. Den første boka var Karl den store av Einhard og Notker den stamme, omsett frå latin og utgitt i 1929. Tre år seinare kom Jordanis Gotesoga, også den omsett frå latin.
Seinare kom Petrarcas Sonnettar til Laura (1962), Vagantviser (1964), den fine omsetjinga av Dantes Den guddomlege komedien (1965, med utgangspunkt i Henrik Rytters «refuserte» manus), Franske dikt (1967) og ein Emily Dickinson-antologi (1977, saman med Inger Hagerup). Han ville gjere amerikansk poesi kjend i Noreg og gav i 1960 ut Under nye stjerner. Amerikansk lyrikk gjennom 300 år, ei samling med i alt 129 omsetjingar.
I den 500-sider store antologien Framande dikt gjennom 4000 år, som han redigerte saman med Hartvig Kiran og Halldis Moren Vesaas i 1968, hadde han sjølv gjendikta ein fjerdepart av dikta. Få norske omsetjarar har omsett frå så mange språk som Skard.
I 1986 gav han ut Strandhogg, 130 dikt av 63 forfattarar som han sette særleg pris på. Mellom dei som fekk størst plass, var Emily Dickinson, Robert Frost og Petrarca.
Lyrikar
Kring 1930 dukka det opp i nynorskavisa Den 17de Mai nokre dikt med ein liten svart trekant som signatur. Mange år seinare vart det kjent at bumerket var Sigmund Skards. Men den første samlinga av dikt, For Noreg, kom først i 1942 og i USA. Og det var i krigsåra han vart kjend som lyrikar, mellom anna gjennom diktet om utslettinga av Telavåg i 1942, som vart lese i radiosendingane frå London.
Seinare følgde ni diktsamlingar, mellom dei Vestanfor havet (1946), Haustraun (1966), Ord mot mørkret (1976), Skymingssong (1979) og Atterklang (1987). I 1992 redigerte han saman med Halldis Moren Vesaas Dikt i utval.
Ei berande livskjensle i diktinga til Skard er ei kjensle av samanheng. Eit sentralt motiv i alle år er kjærleiksmotivet. I mange dikt finn vi medvitet om å leve ei kort stund mellom to æver, og opplevinga av å vere eit lite eg i det store kosmos. Få har skrive så mykje og så ope som han i eldre år om aldring, kjærleik, om døden som nærmar seg og den kjære som er borte.  I 1983 redigerte Halldis Moren Vesaas eit utval av kjærleiksdikta hans, Blomster og brød.
 
Målreising og Det Norske Samlaget
Skard var i 1923 sekretær i det første «målstyret» i Det Norske Studentersamfund, av somme kalla det «maal-socialistiske» styret, då Kaare Fostervoll var formann. Våren 1931 var han formann i Studentmållaget. Som tilsett ved Universitetsbiblioteket styrte han frå 1927 til 1938 Norsk Boksamling, Anton Aures samling av bøker og skrifter på landsmål og dialekt.
I mange år var Skard knytt til Det Norske Samlaget, først som sekretær 19301938, så som styreformann 19491972. Som sekretær skreiv han i 1932 arbeidsplanen for det store ordboksverket Norsk Ordbok. I tida hans som styreformann voks talet på boktitlar frå fem til hundre i året. I Noregs Mållag var han nestleiar 19401950. Han høyrde heime i den radikale fløya i Mållaget. Skard vart utnemnd til æresmedlem i Studentmållaget i 1950 og i Det Norske Samlaget i 1968. 
I 1995 skipa Det Norske Samlaget Sigmund Skard-stipendet, som blir delt ut årleg til ein forfattar som dei siste fem åra har gitt ut minst ei bok av høg litterær kvalitet.
Skard gav i 1963 ut boka Målstrid og massekultur, ein freistnad på «å sjå målstriden i lys av vår kultursituasjon og vår plass i den nye verda som vi no står overfor», skreiv han i forordet. Boka kom i ny utgåve og med eit tillegg i 1985.
Han skreiv ein tradisjonsprega klassisk midtstraumsnynorsk og hadde eit uvanleg rikt og vidtfemnande ordtilfang. Han var medlem for nynorsk i Norsk språknemnd 19521961, oppnemnd av Den norske Forfatterforening.
Kjelder
Øyvind T. Gulliksen, professor ved Høgskulen i Telemark, e-post 1.3.2012
 
Olaf Almenningen mfl. (red.): Målreising i 75 år. Noregs Mållag 1906–1981. Oslo 1981
Olaf Almenningen mfl. (red.): Studentar i målstrid. Studentmållaget 1900–2000. Oslo 2003
Bjarte Birkeland mfl. (red.): Det Norske Samlaget 1868–1968. Oslo 1968
Det Norske Samlaget 1968–1993. Jubileumskalender 1993. Oslo [1993]
John Elden mfl. (red.): Det Norske Studentersamfund gjennom 150 år. Oslo 1963
Rolf Werner Erichsen (red.): Studentene fra 1921. Oslo 1971
Øyvind T. Gulliksen: «Amerikanist på nynorsk». Mål og makt nr. 4/1993
Øyvind T. Gulliksen: «Sigmund Skard», Norsk biografisk leksikon, bd. 8, Oslo 2004
Otto Hageberg: «To kapittel om Sigmund Skards lyrikk». I Hageberg: På spor etter meining. Oslo 1994
Alfred Hauge: «Sigmund Skard, framfor den store dør». Syn og Segn, 1977
Alf Hellevik og Einar Lundeby: Skriftspråk i utvikling. Tiårsskrift for Norsk språknemnd 1952–1962. Oslo 1964
Olav Midttun: «Sigmund Skard», Norsk biografisk leksikon, bd. 13. Oslo 1958
Per Seyersted, Kristian Smidt, Per Winther: «Sigmund Skard». Aftenposten 31. mai 1995
Sigmund Skard: Alders år. Ei minnebok. Oslo 1989
Sigmund Skard: Det levande ordet. Ei bok om Matias Skard. Oslo 1972
Sigmund Skard: Femti glade år. Oslo 1972
Sigmund Skard: «Framtida for nynorsken». Syn og Segn nr. 2/1981
Sigmund Skard: «'Målsemestret' i Studentersamfundet». I Festskrift til Kaare Fostervoll på 70-årsdagen 3. desember 1961. Oslo 1961
Sigmund Skard: Målstrid og massekultur. Tankar til ettertanke. Oslo 1963
Sigmund Skard: Norsk Ordbok. Historie – Plan – Arbeidsskipnad. Oslo 1932
Sigmund Skard: Solregn. Oslo 1980
Sigmund Skard: Transatlantica. Memoirs of a Norwegian Americanist. Oslo 1978
Sigmund Skard og Åsa Gruda Skard: Menneske vi møtte. Oslo 1985
Hans H. Skei: «Sigmund Skards lyrikk frå ungdom til mogen alder». Bokvennen, 3, 2004
Orm Øverland: «Minnetale over dr.philos. Sigmund Skard». Det  Norske Videnskaps-Akademi Årbok. Oslo 1995
Marie Aalen: «Oversettelse og gjendiktning. Om Sigmund Skards arbeid som oversetter og gjendikter». Norsk litterær årbok 1987. Oslo 1988
Asbjørn Aarseth: «Sigmund Skard, ein norsk imagist». Syn og Segn, 1977
 
Otto Hageberg: Tale 100-årsmarkering, Sigmund Skard (1903–2003). Det Norske Samlaget 19. august. 2003, https://www.baerum.kommune.no/bibliotek/lokalhistorie/Barum-i-litteraturen/Skard/ [Lesedato 23.5.2012]

Først publisert: 08.08.2012
Sist oppdatert: 08.01.2015