Hopp til innhold
X
Innhald

Verksdirektør, fantast og alkymist

Smeltehytta på Farnes, teikna i fire ulike vinklar av von Schørt i 1713.

Smeltehytta på Farnes, teikna i fire ulike vinklar av von Schørt i 1713.

Alt i 1710 tok det til å minke på malmen, og det var fåre for nedleggjing. Men i 1711 vart den tyskfødde oberstløytnant Johann Heinrich von Schört tilsett som ny direktør for Årdal Koparverk.

Johann Heinrich von Schört var ein mann med fantasi og vyar: Han fekk det føre seg at gruvene var fulle av både kopar, koboltbly, tinn, sølv og gull, og skyene som ofte samla seg kring fjelltoppane var skyer som vart dregne mot dei store metallrikdomane inne i fjella!

Sjølv brukte han skyene for å påvise kvar malmen låg. Han hadde stor tru på alkymi - trua på at det let seg å gjere å framstille edle metall kunstig. Von Schört trudde malmane steig opp frå det indre av jorda og samla seg i fjelltoppane. Jotunheimen innanfor var etter hans teoriar full av edle malmar og edelsteinar!

I ein oppglødd rapport til kongen i København i 1714 kalla von Schört det vesle gruvesamfunnet for «Aardahl Gold, Silber und Kupferbergwerk». Han såg føre seg at 150 arbeidsmenn dreiv milelange gruver under Jotunheimen, der gullet låg i tjukke lag under koparmalmen.

Krav om aksjeselskap

I København beit kongen på tullpratet til von Schört og satsa nye pengar på det fallerte koparverket. Men då det hadde gått over to år utan at noko under hende, stoppa kongen pengestraumen, og den ødsle von Schört var nærmast sett under administrasjon av dei andre leiarane.

Frå 1717 og utover minka produksjonen, og verket opparbeidde stor gjeld. Dei underordna leiarane med Worm i spissen gjekk hardt på for å få kongen til å pakte bort eller selje koparverket. Kongen gjekk til slutt med å skipe om verket til eit slags aksjeselskap med 300 partar, og kongen skulle yte driftstilskot inntil det nye selskapet kunne ta over.

Gruva Guds gåve oppe på Gruvefjellet.

Gruva Guds gåve oppe på Gruvefjellet.

Haabets gruve

Von Schört gav seg likevel ikkje: Han sende melding til København om nye kjempefunn som var verd over 73 millionar dalar. Kongen let seg forføre på nytt av von Schört og snudde på helen: Han avlyste aksjesalet. No ville kongen drive gruva sjølv. Men midt oppe i all viraken kring «Millionskurfet» døydde von Schört, og den sindige Worm tok over.

Men koparmalmen minka, og då Lars Knudsen i 1722 fann ein mindre forekomst, vart denne typisk nok kalla «Haabets Grube». Seinare fann ei bondekone skjerpet til «Prins Frederiks Grube». Men ingen av desse nye funna kunne hindre at Årdal Koparverk gjekk med stort underskot og var truga av nedlegging.

Les også om:

Kjelder

Kjeldeliste til Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 

Artikkelen er basert på NRKs Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane (2001–2014). 

Publisert digitalt etter avtale med NRK 2014.

Artiklane i fylkeleksikonet blir dessverre sjeldan oppdaterte, grunna manglande ekstern finansiering etter at Allkunne tok over artiklane frå NRK. Meld gjerne frå om feil eller manglar til allkunne(a)allkunne.no.


Sist oppdatert: 08.04.2011