Hopp til innhold
X
Innhald

Høvding- og futegarden Eide

Sandane sett frå Austrheim. Grava til Eidehovdingen ligg oppe på platået over tettstaden, ved den store grana midt på biletet. Foto: Brit Jorunn Svanes, NRK.

Sandane sett frå Austrheim. Grava til Eidehovdingen ligg oppe på platået over tettstaden, ved den store grana midt på biletet. Foto: Brit Jorunn Svanes, NRK.

Eide har frå førhistorisk tid vore ein av storgardane i Nordfjord.

Kring 475 e. Kr. vart hovdingen på Eide lagd i haug. Han var kledd i raude stasklær og flott sverd ved sida. Funnet av «Eidehovdingen» på Ulvesbakken i 1889 er eitt av dei mest verdfulle i Noreg frå eldre jernalder.

Eidehovdingen slik kunstnaren S. Magnus framstiller han.

Eidehovdingen slik kunstnaren S. Magnus framstiller han.

På Bergen Museum finn vi denne pungen med lodd, funne i hovdinggrava på Eide. Foto: Arild Nybø, NRK.

På Bergen Museum finn vi denne pungen med lodd, funne i hovdinggrava på Eide. Foto: Arild Nybø, NRK.

Gravhaugen til Eidehovdingen er 25 meter i tverrmål og er to meter høg. Den ligg heilt ute på terrassekanten på toppen av Ulvesbakkane. Denne grava er den rikaste utstyrte mannsgrava frå folkevandringstida på Vestlandet.

Romersk gullmynt

Hovdingen i grava vart lagd på ein bjørnefell og kledd i sin finaste stas. Inst mot kroppen hadde han ei tynn skjorte i raud ull med broderi av dyrefigurar. Bronseknappane var forgylte og dekorerte med mannsandlet i profil. Over stramme bukser bar mannen eit flott lærbelte med bronsebeslag og ei bronseøskje. Kappa hans var veven i raud eller brun ull og var prydd med breie band i brikketeknikk. Prydbanda har truleg vore djupgrøne og dekorerte med gule eller lysebrune figurar, og i endane var det fletta dekorasjonar. Rundt halsen hadde hovdingen ein gullmynt som vart prega ca. 408 – 450 for den romerske keisaren Theodosius II i Konstantinopel.

Gullmynten frå 400-talet som vart funnen i grava til Eidehovdingen. Foto: Arild Nybø, NRK.

Gullmynten frå 400-talet som vart funnen i grava til Eidehovdingen. Foto: Arild Nybø, NRK.

Ved sida hadde hovdingen låg eit tveegga sverd med bronsedekorert slire. Over beina låg eit skjold med jernbeslag, og han hadde med seg både spyd og bogar i grava.

Beger frå Syria

Ein av dei arkeologiske skattane mellom ei mengd andre kjerald i hovdinggrava på Eide, var eit blått glasbeger som var laga i Syria. Ein gjenstand som i ettertid har vorte kalla ”tankeringen” er eit stykke i bjørk som kan trekkjast ut og formast til eit triangel. Tankeringen frå Eide-grava er dekorert med liner, geometriske mønster og figurar. Ein må til Iran og Afganistan for å finne liknande fornfunn, og ein trur at ringen vart brukt til spådomar og varsel. Alle desse klåre sambanda til Midt-Austen kan tyde på at Eidehovdingen sjølv har vore der – kan hende som leigesoldat for romarane? Ein skulptur med tankeringen som hovudmotiv er reist i Sandane sentrum.

Tusenårsstaden på Sandane med skulpturen forma som tankeringen frå grava til Eidehovdingen. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Tusenårsstaden på Sandane med skulpturen forma som tankeringen frå grava til Eidehovdingen. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Stort tun på Eide

I 2000 vart gardstunet til Eidehovdingen grave ut i Mona. Hovudbygget måler 43 x 8 meter og har hatt 20 søylepunkt og seks gruer. Huset hadde truleg fem inngangar. Fjøset, eller stallen, låg parallelt med hovudhuset og måler 24 x 7 meter. Det er planar om å rekonstruere garden til ”Eidehovdingen”.

Frå utgravinga av vikinggarden på Eide. Foto: Ragnvald Søgnesand, NRK.

Frå utgravinga av vikinggarden på Eide. Foto: Ragnvald Søgnesand, NRK.

Privat kapell i mellomalderen

Eide har vore ein sentral storgard i Gloppen gjenno heile mellomalderen og langt inn i dansketida, for garden var lenge sete for futen i Nordfjord. I mellomalderen hadde storfolket på Eide eige privatkapell på garden – ei såkalla høgendeskyrkje. Kapellet stod på Labakken. Riddaren Peter Bonde ”a Eidi” heldt truleg til på storgarden på Eide.

Futegard

Frå midten av 1500-talet til 1609 var Eide futegard for Nordfjord. Futen hadde tidlegare hatt tilhald på Maurstad ved Bryggja. Den fjerde av ”Eide-futane” var Christen Søfrenson Wittrup, som vart gift med Anne Abelsdotter. Anna vart kalla ”Blodbøtta” for hardstyret sitt på garden. I 1609 flytta futen frå Eide til Davik som låg meir sentralt i Nordfjord i den tida båten var framkomstmiddelet. At Eidegarden seinare var ein attraktiv eigedom ser ein av dei mange av dei danskætta handels- og embetsfolka som sidan eide garden: Vibdorph, Wittrup, Balchen, Bugge, Heiberg m.fl.

Store sandtak

På Eidegarden er det store sand- og grusførekomstar. Desse vart på 1970-talet planlagt som råstoff til betongplattformer til oljeindustrien i Nordsjøen. – Les meir om dette i artikkelen Gloppen i oljefeber. Seinare har m.a. vegstellet og Gloppen Sementsteinfabrikk henta sand her, og Veidekke driv produksjon av ferdigbetong i eige blandeverk ved sandtaket.

Eide-gardane sett frå aust. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Eide-gardane sett frå aust. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Kjelder

Kjeldeliste til Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 

Artikkelen er basert på NRKs Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane (2001–2014). Publisert digitalt etter avtale med NRK i 2014. 

I 2021 tek Vestland fylkeskommune ved Fylkesarkivet over innhaldet i Fylkesleksikon for Sogn og FjordaneDette innhaldet blir derfor ikkje lenger oppdatert på allkunne.no. Feil eller manglar som blir melde inn til post(a)allkunne.no, blir registrerte og overleverte til denye eigaren 

Les meir om overtakinga av Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane. 


Sist oppdatert: 13.01.2011