Hopp til innhold
X
Innhald

Krigsåra 1940–1945 i Sogn og Fjordane

Den tyske okkupasjonsmakta gjorde seg sterkt gjeldande på ein del stader i Sogn og Fjordane, som i Stryn. Dette biletet er frå ein militærparade med feiande korpsmusikk i Stryn sentrum. Foto frå boka ”Stryn under hakekorsflagget” av Martin Lilleheim.

Den tyske okkupasjonsmakta gjorde seg sterkt gjeldande på ein del stader i Sogn og Fjordane, som i Stryn. Dette biletet er frå ein militærparade med feiande korpsmusikk i Stryn sentrum. Foto frå boka ”Stryn under hakekorsflagget” av Martin Lilleheim.

Aprildagane 1940

Dei første soldatane frå Sogn og Fjordane som kom opp i krigshandlingar med det tyske overfallet på Noreg den 9. april 1940, var matrosar på panserskipa «Eidsvold» og «Norge» som vart senka utanfor Narvik.

Marinekommandoen til Balestrand

Den norske marinen hadde frå 12. april 1940 Kvikne´s Hotel i Balestrand som kommandosentral.

Tyske soldatar ved luftvernkanon på Havreneset i Florø under 2. verdskrig. © Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Tyske soldatar ved luftvernkanon på Havreneset i Florø under 2. verdskrig. © Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Store festningsverk på kysten

Under 2. verdskrig stasjonerte tyskarane på det meste kring 5000 soldatar i Sogn og Fjordane. På kysten vart det bygd 19 store festningar med i alt 78 kanoner, og i sjøen og kring forta vart det lagt ut over 63.000 miner. I tillegg var det ei mengd bevæpna støttepunkt og varslingspostar kringom i heile fylket. 37 bruer, vegar og kaier var førebudde for sprenging. Alt dette var nøye kartlagt og notert av tyskarane, slik at det var lett å fjerne sprengstoff og miner etter krigen.

På Klævold i Høyanger er det enno synlege spor etter kanonstillinga på fortet som tyskarane bygde for å ha kontroll over Sognefjorden frå Vadheimsfjorden og utover. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

På Klævold i Høyanger er det enno synlege spor etter kanonstillinga på fortet som tyskarane bygde for å ha kontroll over Sognefjorden frå Vadheimsfjorden og utover. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

Dei første motstandsgruppene

Nokre av dei første som organiserte aktiv motstand mot nazistyret, var dei norske kommunistane. Sentrale kommunistar i motstandsarbeidet på Vestlandet vart Peder Furubotn frå Brekke i Gulen og Schrøder Leonard Evensen frå Solund.

Det radikale arbeidarmiljøet kring aluminiumverket i Høyanger var mellom dei første som starta aktivt motstandsarbeid. Dei skipa hemmelege våpenlager og gav ut illegale aviser alt det første krigsåret.

Kåre Torheim heldt fram i Forsvaret etter krigen og vart major.

Kåre Torheim heldt fram i Forsvaret etter krigen og vart major.

Etter kapitulasjonen i mai 1940 fekk ein del norske offiserar stukke unna våpen med tanke på å halde fram motstandskampen i geriljagrupper. Ein av desse var fenrik Kåre Torheim frå Torheim i Nordfjord som gøymde bort 30 gevær, to maskingevær og 10.000 skot. Han tok på eige initiativ til å organisere ei lokal motstandsgruppe. Det same gjorde Olav K. Henden på Sandane.

Haukeland-gruppene

Kring årsskiftet 1941-1942 var fenrik Kåre Torheim ein av dei som vart utnemnd til lokal leiar i ein organisasjon som kaptein Mons Haukeland i Bergen organiserte: Frå sommaren 1940 bygde Haukeland opp ein militær motstandsorganisasjon der norske offiserar i kvar sine heimedistrikt skulle freiste å organisere grupper på 30-40 mann. Gruppene vart organiserte under avsnittsjefar.

Løytnant Anders Hammerseth i Florø vart avsnittssjef for Fjordane. Ved utgangen av 1942 talde Haukeland-gruppene og andre tilfeldige lokale motstands-grupper i Sogn og Fjordane truleg kring 500 mann.

Haukeland-gruppene skulle ikkje vekkje oppsikt med t.d. samlingar, skyteøvingar, sabotasje o.l., men skulle vere «sovande celler» som kunne vekkjast til live og gå i strid på kort varsel. Ei viktig oppgåve var å drive aktiv etterretning kring dei store tyske forta som sperra innløpet til fjordane.

I Sogn og Fjordane gjekk det meste av denne organisasjonen i oppløysing i 1943, og det var Ragnar Ulstein og Harald Svindseth frå Kompani Linge som kom over frå Shetland seinhaustes 1944, som organiserte dei Milorg-troppene som gjennom «Siskin» i Sogn og «Snowflake» i Fjordane kom under våpen i dei siste månadane av krigen, og fekk sikringsoppgåver etter kapitulasjonen den 8. mai 1945.

Mons Haukeland (1892–1983) frå Os vart arrestert i 1943. I 1954 vart han utnemnd til generalmajor, og vart den første generalinspektøren for Heimevernet 1946–1958.

Kvardagsbilete frå Førde i 1941. Bussen til Firda Billag går på knott, brennomnen er montert på ein liten tilhengar, og bussen har med seg fleire sekkar med brensel. Foto utlånt av Firda Sjåførforening.

Kvardagsbilete frå Førde i 1941. Bussen til Firda Billag går på knott, brennomnen er montert på ein liten tilhengar, og bussen har med seg fleire sekkar med brensel. Foto utlånt av Firda Sjåførforening.

Våpenlager og opprulling

Tidleg i krigen vart det organisert våpenruter frå Shetland via einbølte kystbygder som Bulandet, Vetvik på Bremanger og øya Silda og innover landet. Desse og anna kontakt vestover vart ved eit par høve rulla opp, med stygge konsekvensar for dei som vart tekne, m.a. for folket i Bulandet og Værlandet i Askvoll, då dei vart sette i samband med nettverket som vart rulla opp ved Telavåg-aksjonen i 1942.

Også folk i posttenesta i fylket vart råka og sende til konsentrasjonsleirar i Tyskland, då Stein-organisasjonen i Bergen vart sprengd i 1941. I store, landsomfattande aksjonar vart lærarar, offiserer, politifolk og studentar heimehøyrande i fylket vilkårleg arresterte, og mange sat i konsentrasjonsleirar i Tyskland til krigsslutt.

MB ”Roald” var mellom dei første båtane som sette kursen mot Shetland.

MB ”Roald” var mellom dei første båtane som sette kursen mot Shetland.

Shetlandstrafikken

Særleg frå kystbygdene rømde unge menn i hopetal over til Shetland for å slutte seg til dei norske styrkane. Mange gjorde ein heriosk innsats som mannskap i Shetlandsgjengen med transport av rømlingar vestover, og transport av agentar og våpen til norskekysten. Dei viktigaste rømmingsrutene vestover det første krigsåret gjekk frå øyane vestafor Bergen. Men då tyskarane fekk snusen i dette, vart Hjønnevåg og Utvær i Solund frå 1941 og for resten av krigen eitt av dei viktigaste samlingspunkta for rømlingar som ville til Shetland.

Dei første skøytene frå fylket drog vestover alt 1. mai 1940. Det var «Leiv» som gjekk ut frå Vågsøy med 14 britiske soldatar og med Peder Grane som skipper, og «Roald» som gjekk frå Askvoll same dag. I alt drog det 51 farty med til saman 559 personar til Shetland frå hamner i Sogn og Fjordane. Frå Møre og Romsdal 82 farty med 1048 personar og frå Hordaland 112 farty med 1269 personar.

Denne åtvaringa måtte alle båtar langs kysten ha hengande i styrehuset.

Denne åtvaringa måtte alle båtar langs kysten ha hengande i styrehuset.

Under heile krigen gjekk det i alt 244 farty med 2871 rømlingar frå Noreg til Shetland i krigsåra. 17 farty med i alt 139 personar kom bort på veg til Shetland. Den største tragedien var då M/K «Blia» forliste i november 1941 med 42 personar ombord.

Mange av skøytene som vart nytta til rømming, vart tekne over av den legendariske Shetlandsgjengen under leiing av Leif Larsen, «Shetlands-Larsen». Desse skøytene dreiv tranport av etterretningsagentar og våpen frå Shetland til norskekysten dei første krigsåra. Men dei små skøytene var sårbare og lei store tap. Dei vart difor erstatta av dei amerikanskbygde «Shetlandsbussane» KNM «Hessa», «Hitra og «Vigra» frå desember 1943.

Dei tre hurtiggåande ubåtjagarane hadde 24 manns besetning, gjorde 20 knop og kunne bite frå seg med fire kanoner og to mitraljøser dersom dei måtte forsvare seg. KNM «Hitra» er teken vare på som krigsmuséum.

”Shetlandsbussen” KNM ”Hitra” gjorde mange turar mellom Shetland og norskekysten. Her kjem skipet til Nordfjordeid i mai 1945.

”Shetlandsbussen” KNM ”Hitra” gjorde mange turar mellom Shetland og norskekysten. Her kjem skipet til Nordfjordeid i mai 1945.

Bombing og sabotasje

Langs kystleia ved Frøysjøen, i Staveneset og i nordre Solund låg agentar med radiokontakt vestover og observerte fiendtleg trafikk. Dette gav kvikke torpedobåtar og allierte fly høve til å rette presise åtak mot fienden, og mange titals tyske skip hamna på havbotnen frå Stad til Sognesjøen takka vere denne etterretningsinnsatsen.

Utrusta med kanoner og miniubåtar utførde folk frå Kompani Linge risikable sabotasjeaksjonar m.a. mot skip i Svelgen.

Annonse for Arbeidstenesta frå Fjordabladet.

Annonse for Arbeidstenesta frå Fjordabladet.

Arbeidstenesteboka til Johan Øren frå Høyanger.

Arbeidstenesteboka til Johan Øren frå Høyanger.

Kystfolket heldt tett

Folk i små kystbygder både såg og høyrde kva som gjekk føre seg, men heldt på ein beundringsverdig måte tett om det dei visste. Mange sette både sitt eige liv og heile familien på spel for å hjelpe agentar og rømlingar, og ofra gjerne fiskeskøytene og dermed levevegen sin for at folk på rømmen kunne berge seg til Shetland.

Ei stor gruppe rømlingar var unge menn som var kalla inn til den forhatte Arbeidstenesta (AT). I Sogn og Fjordane var det AT-leiarar i Eid, Bremanger, Vik, Leikanger og Aurland. Då det spreidde seg rykte om at AT-gutar vart beordre til tysk teneste på Austfronten, valde mange å rømme landet.

Kringom i fylket var det i alt 13 fangeleirar for russiske og andre aust-europeiske krigsfangar. Dei vart m.a. nytta til å byggje tyske festningsverk og aluminiumverk i Årdal. Mange av fangane levde på trælekår med mykje tortur og vanstell, og bygdefolket kring leirane risikerte sjølve å verte arresterte når dei freista å stikke i stakkarane litt ekstra mat og klede.

Austeuropeiske krigsfangar i ei av dei mange brakkene i Saltviki på Årdalstangen. © Årdal Sogelag.

Austeuropeiske krigsfangar i ei av dei mange brakkene i Saltviki på Årdalstangen. © Årdal Sogelag.

Få NS-medlemmer

Folk i fylket heldt jamnt over god avstand til fienden, og Sogn og Fjordane var det fylket i landet der Quislings parti Nasjonal Samling – NS – hadde lågast oppslutning, med særleg lågt medlemstal i kystkommunane. Totalt vart det registrert berre 396 medlemmer i Nasjonal Samling i Sogn og Fjordane under krigen – d.v.s. berre 0,54 % av folketalet. Landsgjennomsnittet var 1,7 %.

Eit særtrekk ved medlemslistene i Sogn og Fjordane var dessutan at ein stor del var innflyttarar. Ei anna stor medlemsgruppe var svært unge kvinner som truleg pleia kontakt med tyskarane, og såleis var lette å «innrullere» som NS-medlemmer.

Generalløytnant Karl von Beeren ved bilen sin utanfor huset som var rekvirert frå Jørgen Neverdal. Foto frå boka ”Fronten er kysten”.

Generalløytnant Karl von Beeren ved bilen sin utanfor huset som var rekvirert frå Jørgen Neverdal. Foto frå boka ”Fronten er kysten”.

NS-organisasjonen i Sogn og Fjordane

Dei første tre krigsåra sorterte NS i Sogn og Fjordane under Fylkesorganisasjon (FO) 12 Vestlandet og fylkesførar Chr. Astrup i Bergen. Fylket var delt i to krinsar: K-57 Sogn hadde hovudkontor i Høyanger med postmeister og fylkesordførar Johan Arntzen som krinsførar, og K-58 Firda hadde hovudkontor i Førde med bonde Harald Hope som krinsførar.

Den 15. november 1943 vart Sogn og Fjordane eit eige FO 13. Høyanger vart hovudsete, og Anders Brokstad (sjå denne under Kjende personar i Høyanger fødde år 1900-1950) vart fylkesførar frå 1944. I Høyanger hadde NS-Hirden ei avdeling under leiing av Henry Borckrevink Litsheim (sjå under Kjende personar i Høyanger fødde år 1900-1950). NS sin kvinneorganisasjon (NSK) hadde eigen fylkesleiar busett i Førde, men hadde svært få medlemmer. NS ungdomsforbund «Unghirden» plsserte Kjell Blich Schreiner som ungdomsleiar i Florø. Nokre få unge NS-folk frå fylket verva seg som frontkjemparar på Austfronten. Dei fleste av desse kom frå NS-miljøet i Høyanger og Vik.

NS-annonse i ei lokalavis.

NS-annonse i ei lokalavis.

Frontsoldatar frå Sogn og Fjordane

Mange unge nordmenn med nazisympatiar melde seg til krigsteneste på Austfronten under 2. verdskrig. I høve til andre landsdelar var det få frontkjemparar frå Sogn og Fjordane.

NS-folk i ordførarstolane

Demokratisk valde ordførarar vart systematisk skifta ut med NS-ordførarar, og ved slutten av krigen var 29 av dei 39 ordførarane i fylket NS-ordførarar.

Fylkesmannen vart avsett

Postmeister Johan Arntzen frå Høyanger vart innsett som ordførar i fylkestinget. I 1941 vart fylkesmann Hans Seip avsett og erstatta med NS-mannen Vidar Atne. Men Atne vart nok ein for «mild» fylkesmann etter kvart, sett med okkupasjonsmakta sine auge, for i 1944 vart han bytt ut med den ihuga nazisten og tidlegare norske obersten Konrad Sundlo. Også dei to politikammera i Fjordane og Sogn vart utstyrte med NS-politimeistrar.

Medlemer i motstandsgruppa ”Snowflake” i Ålfotfjella i 1945. Foto frå boka ”Krigsår”, utlånt av  Audhild Kirkhorn Aune.

Medlemer i motstandsgruppa ”Snowflake” i Ålfotfjella i 1945. Foto frå boka ”Krigsår”, utlånt av Audhild Kirkhorn Aune.

Gestapo og tysk terror

Etter den allierte bombinga av Høyanger verk den 9. april 1941 stramma tyskarane grepet om Sogn og Fjordane. Dei skipa eige fylkeskontor for det frykta Gestapo i Høyanger med den brutale Helmut Klötzer (sjå Klötzer vert sjef og Oppgjeret med Klötzer og co.) som sjef.

Offera etter Gestapo i Sogn og Fjordane

I alt 12 personar døydde som fylgje av Gestapo sine aksjonar i Sogn og Fjordane fylke.

Milorg i Sogn og Fjordane

Det var frå Høyanger at Klötzer & co. greidde å sprengje og nøste opp Milorg-organisasjonane Siskin og Snowflake i februar 1945 og i løpet av få dagar arrestere over 70 personar over heile fylket.

Men leiinga for Milorg-gruppene Siskin i Sogn og Snowflake i Nordfjord greidde å sleppe unna og fekk reorganisert, slik at dei kunne stille over 900 vaktsoldatar til heimestyrkane då freden kom den 8. mai 1945. Dei tyske styrkane oppførte seg svært ordna og disiplinert og vart etter kvart samla i leirane i Eid, Stryn, Førde, Hyllestad og Lærdal.

- Les meir om tyske festningar og leirar, krigshendingar, arrestasjonar m.m. i eigne artiklar i kapitla krigshistorie under kvar einskild kommune.

Den samla historia om Gestapo i Sogn og Fjordane finn du under Høyanger kommune. Under kvar kommune finn du óg komplette lister over alle falne og deira biografiar, og omtale av alle som sat i tysk og japansk fangenskap under 2. verdskrig.

Norsk vaktstyrke i Lærdal etter den tyske kapitulasjonen. Ukjend fotograf. Eigar: Lærdal lokalhistoriske arkiv.

Norsk vaktstyrke i Lærdal etter den tyske kapitulasjonen. Ukjend fotograf. Eigar: Lærdal lokalhistoriske arkiv.

Vaktstyrkane etter krigen

I dei første månadene etter freden den 8. mai 1945 spela Heimestyrkane ein viktig rolle som vaktmannskap. Oppgåva var å avvæpne og internere tyske krigsfangar og få dei sende heim til Tyskland. Dei skulle også halde vakt over arresterte norske nazistar og sjå til at det ikkje vart øvd sabotasje mot viktige telefonstasjonar, industrianlegg, kraftverk og andre installasjonar som var viktige for den norske infrastrukturen.

Heimestyrkane fekk hjelp til dette frå dei norske polititroppene som var sette opp i Sverige og frå norske motstandsfolk som hadde gjort teneste i norske styrkar som Kompani Linge og andre avdelingar i Storbritannia. Heimestyrkane/Milorg vart dimitterte den 15. juli 1945. Mange av mannskapa heldt likevel frivillig fram til 15. september, men vart etter kvart avløyste av nyinnkalla tropper som vart organiserte i såkalla vaktbataljonar.

I Sogn og Fjordane vart vaktstyrken organiserte i tre kompani: Eitt i Høyanger, eitt i Førde og eitt i Stryn. Desse vart den 7. november avløyste av «Firdakompaniet» som var samansett av 112 soldatar frå Bergen. IR 10 sine mobiliseringsavdelingar etter krigen brukte gamalt tysk militærmateriell som våpen, hjelmar, vernemasker o.l. heilt fram til den amerikanske våpenhjelpa til det norske forsvaret kom i byrjinga av 1950-åra.

Norske vakter poserer utanfor ein provisorisk fangeleir for tyskarar i Årdal etter kapitulasjonen.

Norske vakter poserer utanfor ein provisorisk fangeleir for tyskarar i Årdal etter kapitulasjonen.

283 falne og krigsdrepne

2. verdskrig 1939-1945 kosta til saman 283 fjordingar og sogningar livet:

  • 23 menn fall under kampane i aprildagane 1940.
  • 28 personar vart drepne under andre krigshandlingar, dei fleste under allierte flyåtak i og utanfor fylket, m.a. under bombing av Laksevåg og Bergen.
  • 21 personar miste livet som mannskap på den norske kystflåten som var sterkt utsett for bombing og minesprenging.
  • 15 militære og sivile miste livet i samband med Nordsjøtrafikken.
  • 29 miste livet i tysk fangenskap i Noreg eller i konsentrasjonsleirar i Tyskland og Polen.
  • 33 miste livet som soldatar i militære avdelingar ute.
  • 105 miste livet som sjømenn i handelsflåten 1939–1945.
  • 29 miste livet av andre årsaker som hadde samband med krigen.
  • Etter krigen miste 13 personar livet som fylgje av mineulukker eller andre hendingar som hadde årsak i krigsåra.
I alt 540 personar frå fylket sat i tysk eller japansk krigsfangenskap under 2. verdskrig, og 32 av desse døydde i fangenskap.

Feiring av freden i Årdal i Breim med eit stort radioapparat sentralt plassert.

Feiring av freden i Årdal i Breim med eit stort radioapparat sentralt plassert.

The British Club

Då krigen var slutt kom mange unge nordmenn heim med britisk kone. I Florø var dei så mange at dei skipe The British Club.

Kjelder

Kjeldeliste til Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 

Artikkelen er basert på NRKs Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane (2001–2014). Publisert digitalt etter avtale med NRK i 2014. 

I 2021 tek Vestland fylkeskommune ved Fylkesarkivet over innhaldet i Fylkesleksikon for Sogn og FjordaneDette innhaldet blir derfor ikkje lenger oppdatert på allkunne.no. Feil eller manglar som blir melde inn til post(a)allkunne.no, blir registrerte og overleverte til denye eigaren 

Les meir om overtakinga av Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane. 


Sist oppdatert: 23.11.2011