Hopp til innhold
X
Innhald

Talkgruvene i Framfjorden

Talkummølla i Framfjorden på 1920-talet. Foto: Johan O. Hauglum. Eigar: Jon Hauglum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Talkummølla i Framfjorden på 1920-talet. Foto: Johan O. Hauglum. Eigar: Jon Hauglum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

I 1907 sikra Didrik W. Blaauw seg retten til å drive gruvedrift på dei store talkforekomstane som han oppdaga kring gardane på Lee.

I 1905 kom fossespekulanten Didrik W. Blaauw til Framfjorden og såg dei høge fossane i fjellsida. Blaauw vart på folkemunne kalla «Fosse-Blaauw», og var ein av fleire bergensarar som dreiv stort med fossekjøp i denne første oppkjøpsrunden kring hundreårsskiftet (sjå også «Fossekjøparane i Høyanger» og «Bergensar eigde Osen-vassdraget»).

Men Blaauw såg ikkje berre fossar kring Framfjorden, for i 1907 sikra han seg både fallrettane i elva og retten til å drive gruvedrift på dei store talkforekomstane som han oppdaga kring gardane på Lee. Han tok med seg steinprøvar til Tyskland og fekk dei analyserte i Berlin.

Arbeidarar ved talkgruva på Lee på 1920-talet. Frå venstre Jakob Dale, ukjend med tilnamnet Gråten, Hans Hellen, Peder Lee, Ivar Risløv, Olav O. Tryti, Olav Skjerven, Teodor Bungum, ukjend, Adolf Birkeland, Ingvald Lee, ukjend. Ukjend fotograf. Eigar: Jon Hauglum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Arbeidarar ved talkgruva på Lee på 1920-talet. Frå venstre Jakob Dale, ukjend med tilnamnet Gråten, Hans Hellen, Peder Lee, Ivar Risløv, Olav O. Tryti, Olav Skjerven, Teodor Bungum, ukjend, Adolf Birkeland, Ingvald Lee, ukjend. Ukjend fotograf. Eigar: Jon Hauglum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Hestane dreiv taubana

Alt i 1908 var selskapet Mineral og Kraft A/S i drift med kring 100 arbeidarar. Her kunne folk tene over det tredoble av ei vanleg drengeløn på ein gard.

Talkmølla vart bygd nede ved sjøen i Framfjorden, og talksteinen vart frakta ned frå gruvene på ei 800 meter lang taubane. Trekket på taubana vart den første tida ordna med ei såkalla «hestevandring» - eit drivhjul drege rundt av hestar. Denne hestedrifta var i bruk heilt fram til 1918. Også vognene i gruva vart dregne opp med eit hestespel.

Seinare vart hestane avløyste av oljemotor og elektrisk drift frå ein kraftstasjon i Daleelva, bygd i 1911. Denne stasjonen leverte også straum til husa rundt, og var i drift til 1958. I gruvene vart vatn aust ut med bøtter i den første tida. Seinare kom pumpeverk. Frå mølla vart talkumet skipa ut i jutesekkar eller tønner.

Kontorbygningen til talkmølla før brannen i 1924. Ukjend fotograf. Eigar: Vik lokalhistoriske arkiv.

Kontorbygningen til talkmølla før brannen i 1924. Ukjend fotograf. Eigar: Vik lokalhistoriske arkiv.

Brann og konkurs

I 1917 sikra Blaauw seg også fallrettane frå Målsetvatnet og Ovrisvatnet. Dei gode inntektene han fekk frå Framfjorden investerte han m.a. i talkumgruver i Porsmyr i Hardanger og i ein torvkolfabrikk i Gjølanger (sjå Industri og næring i Fjaler).

Mølleanlegget i Framfjorden vart totalskadd av brann i 1924, og Blaauw gjekk konkurs. Det same gjorde dei fleste andre verksemder han kom borti, men han berga torvkolfabrikken i Gjølanger, for han flytta dit. Eldre folk kan hugse den gamle mannen som spaserte rundt i Gjølanger med sin karakteristiske kalott på hovudet.

Talkummølla i Framfjorden brenn. Foto: Johan O. Hauglum. Eigar: Jon Hauglum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Talkummølla i Framfjorden brenn. Foto: Johan O. Hauglum. Eigar: Jon Hauglum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Kjøde tek over

I 1927 tok skipsreiar Jacob Kjøde frå Bergen over i Framfjorden. Kjøde utvida kraftverket, og organiserte selskapet under namnet A/S Framfjord Talcmill. Resten av mellomkrigstida var det 60 fast tilsette og mange deltidsarbeidarar i Framfjorden.

Kjøde sikra seg også mineralrettar på Dale, og starta drift der i 1942. Dei første åra etter krigen gjekk gruvene og mølla på tre skift og haddeover 50 tilsette. Men i 1956 var gruvene på Lee tome, og Dalegruvene minka også. For å halde hjula i gang, fekk Framfjorden tilskot av råstoff frå Norwegian Talc sine gruver i Mo i Rana.

Talkummølla etter oppattbygginga. Ein lastebåt frå Bergenske Dampskipsselskap ligg ved kaia. Ukjend fotograf. Eigar: Vik lokalhistoriske arkiv.

Talkummølla etter oppattbygginga. Ein lastebåt frå Bergenske Dampskipsselskap ligg ved kaia. Ukjend fotograf. Eigar: Vik lokalhistoriske arkiv.

Tome gruver

I 1957 selde Jakob Kjøde alle fallrettane i Framfjorden til Sognekraft. I 1960 vart det funne nye store talklag ved hjelp av diamantkjerneboring i Ståpelskår ved Dale, nok til å halde det gåande i minst 20 år til. Mølleanlegget vart modernisert og meir automatisert 1966-1969, og arbeidsstokken vart redusert til 24. Ståpelskårgruva var tom i 1984, og sidan har mølla fått råstoff frå Mo i Rana. I 1984 vart det funne store talkleie i Stølsheimen, men desse har førebels ikkje vorte utnytta. Hausten 2002 vart det bestemt at gruvedrifta og anlegget ved sjøen skulle leggjast ned.

Den nedlagde talkummølla slik ho tok seg ut i 2006. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Den nedlagde talkummølla slik ho tok seg ut i 2006. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Den tidlegare talkummølla sett frå landsida. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Den tidlegare talkummølla sett frå landsida. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Kjelder

Kjeldeliste til Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 

Artikkelen er basert på NRKs Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane (2001–2014). Publisert digitalt etter avtale med NRK i 2014. 

I 2021 tek Vestland fylkeskommune ved Fylkesarkivet over innhaldet i Fylkesleksikon for Sogn og FjordaneDette innhaldet blir derfor ikkje lenger oppdatert på allkunne.no. Feil eller manglar som blir melde inn til post(a)allkunne.no, blir registrerte og overleverte til denye eigaren 

Les meir om overtakinga av Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane. 


Sist oppdatert: 08.06.2011