Hopp til innhold
X
Innhald

Vadheim Elektrochemiske Fabrikker

Vadheim Elektrochemiske Fabriker i 2006. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Vadheim Elektrochemiske Fabriker i 2006. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Ved sida av British Aluminium Company (BACO)sitt aluminiumsverk i Stongfjorden i Sunnfjord, var Vadheim Electrochemiske Fabrikker den første kraftkrevjande industrien i Sogn og Fjordane då den starta i 1907.

Skotte starta opp

Det var skotten Edgar Allan Ashcroft som bygde og dreiv fabrikken dei første åra. Han kom første gong til Vadheim som turist i 1900. I 1906 sikra han seg fallrettane i Dyrneslivassdraget saman med dansken J. Jørgensen, som dreiv ein liten shoddyfabrikk ved elva. Alt i 1894 hadde Jørgensen kjøpt fallrettar og bygd eit lite kraftverk for å skaffe lys til fabrikken sin. Nest etter Truls Vassenden i Loen i 1893 (sjå Kraftforsyninga - frå pionértid til vern), var dette første elektrisitetsproduksjonen i Sogn og Fjordane.

Frå bygginga av fabrikken i Vadheim. Ukjend fotograf. Eigar: Johan Ekehaug/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Frå bygginga av fabrikken i Vadheim. Ukjend fotograf. Eigar: Johan Ekehaug/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Store planar

Edgar Ashcroft tenkte stort: Han ville byggje eit digert kraftverk og natriumfabrikk. Han knytte til seg den norske elektrokjemikaren Ivar Juel Moltke Hansen, som hadde utdanna seg i Berlin. Han vart teknisk leiar i Vadheim. Ein annan spesialist skulle ta seg av prøvekøyring og opplæring av arbeidararne. Ashcroft satsa først på finansiering i England, men då det slo feil, skaffa han midlar frå investorar i Oslo og Bergen. Desse kom med i det første styret. I 1907 kom fabrikken i gang, og hadde dei første åra 60 tilsette. Det meste av utstyret til kraftverk og natriumfabrikk var norskprodusert.

Den tidlegare direktørvillaen i Vadheim. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Den tidlegare direktørvillaen i Vadheim. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Colonial style

Dei første åra vart fabrikken leia av ein norsk/engelsk fabrikkstyrar. Han hadde arbeidd m.a. i den britiske kolonien India, og bygde i 1909 ein murvilla i Vadheim i typisk engelsk «colonial style». Huset går på folkemunne under namnet "Casa Blanca" og er restaurert og teke godt vare på. Ashcroft budde sjølv i Balestrand, som fram til 1. verdskrig var «sosietetsstaden» framfor nokon i fylket. Han reiste til og frå Vadheim med eigen dampbåt når han var i Sogn for å sjå til fabrikken.

Fagforening i 1908

I 1908, eitt år etter at fabrikken starta, organiserte arbeidarane seg i Vadheims Arbeidsmandsforening. Dette er ei av dei eldste fagforeningane i Sogn og Fjordane. Berre i Florø finn vi ei eldre fagforening.

Frå produksjonen, truleg på 1930-talet. Eigar av foto: Vadheim Elektrochemiske Fabriker.

Frå produksjonen, truleg på 1930-talet. Eigar av foto: Vadheim Elektrochemiske Fabriker.

Fabrikken vart ein pengemaskin

Særleg i «jobbetida kring» første verdskrig var Vadheimsfabrikken ein pengemaskin: I 1915 vart det betalt ut 15 prosent og i 1916 heile 20 prosent utbyte til aksjonærane! I 1915 var arbeidsstyrken oppe i 85 personar. I 1920 kjøpte A/S Vadheim Elektrochemiske Fabriker fjellgarden Røyrvik for 10.000 kroner. Det er frå dette området at vassdraget i Dyrneslia kjem frå.

Fabrikken i 1935. Eigar av foto: Vadheim Elektrochemiske Fabriker.

Fabrikken i 1935. Eigar av foto: Vadheim Elektrochemiske Fabriker.

Over til natriumklorat

Fram til 1934 produserte Vadheim Electrochemiske Fabrikker natrium. Men marknaden var utstabil, og fabrikken var stengd i lange periodar i dei vanskelege kriseåra kring 1930. I 1934 gjekk ein difor over til å produsere natriumklorat, som vert brukt som bleikemiddel i treforedlingsindustrien. Før det vart forbode, var natriumklorat også eitt av dei mest effektive ugrasmidla i landbruket.

Fare for nedlegging

I 2001 hadde A/S Vadheim Elektrochemiske Fabriker kring 25 tilsette, men etter at fabrikken i 2006 miste ein stor kontrakt med den viktigaste kjøparen Sødra Cell (tidlegare Tofte Cellulose) har folk i Vadheim vore redde for at eigarane kunne kome til å leggje ned fabrikken og i staden selje krafta med ein årsproduksjon på 45 GWh frå kraftverket i Vadheim. Hovudeigar i A/S Vadheim Elektrochemiske Fabriker er folk frå skipsreiarfamilien Horn i Bergen.

Vadheim Elektrochemiske Fabriker i 2006. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Vadheim Elektrochemiske Fabriker i 2006. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Les meir om:

Kjelder

Kjeldeliste til Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 

Artikkelen er basert på NRKs Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane (2001–2014). Publisert digitalt etter avtale med NRK i 2014. 

I 2021 tek Vestland fylkeskommune ved Fylkesarkivet over innhaldet i Fylkesleksikon for Sogn og FjordaneDette innhaldet blir derfor ikkje lenger oppdatert på allkunne.no. Feil eller manglar som blir melde inn til post(a)allkunne.no, blir registrerte og overleverte til denye eigaren 

Les meir om overtakinga av Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane. 


Sist oppdatert: 18.08.2010