Hopp til innhold
X
Innhald

Gulatingslova

Gulatingslova er det gamle lovverket for store delar av Vestlandet, nedskrive frå slutten av 1000-talet til 1250, med munnleg overlevering før det. Namnet Gulating er etter tingstaden i Gulen, som ligg i ytre Sogn. Lova vart avløyst av Magnus Lagabøtes landslov i 1274.

Gulatingslova er namnet på ei samling rettsreglar som galdt for områda med lagtingsstad i Gulen, i dagens Sogn. Tidleg har det truleg vore tingstad for tre fylke her: Firdafylke, Hordafylke og Sogn. Seinare kom først Sunnmøre, Rogaland og Agder til, så Valdres og Hallingdal. I 1274 møtte òg Setesdal, med Byggland, til Gulatinget. Lova galdt dessutan for Shetland. Gulating var eit av fire viktige lagting i Noreg. På tingsamlingane vart rettstvistar avgjorde. Desse avgjerdene vart så ståande som sedvane. Dei overleverte rettsreglane er frå tidleg 900-tal og fram til 1200-talet.

 

Under Håkon den gode (ca. 933–961) vart Gulatingslova «sett», ifølgje kongesoga Ágrip. Truleg vart tingområdet då utvida og ei representativ ordning innført, samtidig som nye sentrale lovbod vart drøfta fram. Gulatingslova vert i Are Frodes Íslendingabók sedd på som opphavet til den første islandske lova, Ulvljotslova, som vart til i byrjinga av, eller kanskje før, Håkon si styringstid. Det er likevel lite truleg at nokon av dei rettsreglane som er overleverte, stammar frå tida før. Den utgåva vi kjenner i dag, svarer i stor grad til den lovteksten som vart nytta på 1100-talet.

 

Mot slutten av 1000-talet vart rettsreglane skrivne ned. Lova finst i to former, «Olavsteksten» etter Olav den heilage (1015–1028) og «Magnusteksten» etter Magnus Erlingsson (1161–1184). Den mest fullverdige utgåva vi har av teksten, Rantzauboka, inneheld begge tekstane og skil klart mellom dei. Tidvis vert lovverket kalla Den eldre Gulatingslova, sidan Magnus Lagabøte fekk laga ei ny Gulatingslov i 1267. Berre nokre år seinare, mellom 1274 og 1276, erstatta kong Magnus så Gulatingslova, og dei andre landskapslovene, med ei riksdekkjande lov – Landslova.

 

Lovboka

Den første tida vart lova overlevert munnleg. Særleg lovkunnige menn la fram dei normene som var aktuelle for dei ulike sakene på tingsamlinga. Slike gjeldande normer vert i Gulatingslova kalla lovmål (lǫgmál). Spor av munnlege vendingar i den seinare nedskrivne lovteksten viser denne arven frå førhistorisk tid. Ein kan ikkje rekne med at det fanst noko fullstendig lovverk i denne tida, og det var nok få fastlagde rettsreglar. Heller har tingavgjerder danna grunnlag for sedvanerett. Lagmannen har altså tolka kvar sak etter tidlegare dommar i liknande forhold.

 

Fleire rettsreglar i Gulatingslova skriv seg tilbake til Olav Haraldsson si tid. Kristenretten vart truleg innført etter tingforhandlingar på kyrkjemøtet på Moster kring 1020/24. Etter eit riksmøte i Bergen i 1164, under styret til Magnus Erlingsson, vart det gitt mange rettarbøter, i lova kalla nymæle, etter kristenretten og tronfølgjereglane. Likeins vart straffeutmålingane skjerpa. Dette lovarbeidet kravde ei særleg nedfelling i skrift. Etter dette kallar ein Gulatingslova Magnusteksten, medan den tidlegare versjonen vert kalla Olavsteksten.

 

Tidfesting av nedskrivinga er elles uråd. Sogeskrivaren Theodricus hevdar at Olav den heilage fekk lover nedskrivne, noko som er godt mogleg. Olav si seinare rolle i riksideologien overdriv nok likevel koplinga mellom lovboda og styret hans. Rettsreglane har truleg vorte nedskrivne over eit lengre tidsrom, fleire av dei under Olav Kyrre (1067–1093). Den einaste opplysninga som kan tyde på skriftfesting i Gulatingslova sjølv, er formuleringa «no har vi sett landevernet vårt i skrå (bok)», som godt kan stamme frå denne tida. Ifølgje historikar Knut Helle har den første fulle nedteikninga av lova heller ikkje ha skjedd før då.

 

Rettsreglane

Vi kan dele Gulatingslova opp i 12 bolkar. Ein av bolkane er kristenretten, rettsreglar som det skulle bøtast til kyrkja for brot på. Ein annan bolk gjeld skade- og drapsverk. Dei andre delane tek for seg sjølve tingsamlinga, kjøp og sal, ekteskap, arv, landleige, steling, løysing av trælar og rett til kvalfunn. Ein av bolkane tek for seg saktalet, det vil seie korleis bøtene skulle fordelast innanfor slekta. Ein annan handlar om leidangen, sjøforsvaret. Ein bolk er rettarbøter. Nokre av rettsreglane refererer til kongeleg initiativ, saktalet til endringar under lagmannen Bjarne Mårsson tidleg på 1200-talet.

 

Hemn er ei mogleg privat oppreising etter Gulatingslova, om enn med tydelege grenser for rettvis årsak: drap og lekamsskade, og særleg grove krenkingar på ære eller hushald. Slikt kunne hemnast med drap, som òg galdt tjuvar tekne på fersk gjerning. Lova sette likevel grenser mot sjølvtekt. Helst skulle lovbrot løysast ved bøter, og om ikkje det kunne gjennomførast, straffast med dom på tinget.

 

Ved sida av den private skadebota var det samtidig ei offentleg. For brot på landefreden skulle bota betalast til kongen, men òg delvis til styringsmenn og bøndene sjølve. Her viser lova ein byrjande overgang til ein rettsstat, noko som likevel er sterkare i Frostatingslova, der kyrkja, ved erkebispesetet i Nidaros, hadde sterkare påverknad etter 1152. Ikkje før med Landslova vart hemndrap fullt ut forbode.

 

Kristenretten

«Det er opphavet til lovene våre at vi skal bøye oss mot aust og be til den heilage Krist om godt år og fred.» Slik opnar den første bolken av Gulatingslova, som gjeld kristenretten, reglane for messehald og kristne moralbod. Biskopen hadde rett på bøter for brot på desse reglane, ei viktig inntekt for kyrkja. Likeins var underhaldet som bøndene batt seg til gjennom lova, avgjerande for framveksten av kyrkjestellet. Kristenretten er yngre enn dei eldste rettsreglane i lova og skriv seg først frå Olav den heilage si tid, men med fleire endringar seinare. Dette viser utviklinga og tidsspennet som finst i den overleverte lovteksten.

 

Dei kristne moralboda i Gulatingslova syner striden mellom den nye og den gamle religionen, men òg dei kompromissa som låg i trusskiftet. Eit av desse kompromissa er samberingsølet, felles brygging til ølgjerd/drikkelag julenatta, som hadde vore viktig i førkristen tid. Samberingsølet vart vidareført, men med påbod om signing til Kristus og Maria. Sterke forbod var det derimot mot blot og heidenske handlingar, som vart definerte som ubotamål, brotsverk som ikkje kunne bøtast. Barneutsetjing var særleg omtalt og forbode. Særeige for Olavsteksten sin kristenrett er elles påbodet om kvart år å setje fri ein træl, eit påbod som ikkje finst i dei andre landskapslovene.

 

Tidlegare private forhold vart gjennom kristenretten gjorde offentlege, mellom anna seksualliv, ølbrygging og kjøteting. Reglane om å halde søndagen heilag ordna dessutan tida på ein ny måte, i veker. Forbodet mot arbeid søndag og andre heilage dagar endra dermed forholdet til arbeid. Ein av vekedagane vart no fridag, etter non (klokka tre) laurdag, og det galdt òg ei rekkje andre dagar i året. Fredagen skulle ein faste. Dei kristne overgangsrituala delte dessutan opp menneskelivet i fasar. Gravferda markerte eit endeleg brot med den døde, der det i førkristen tid var sterkare band til etterlivet.

 

Gulatinget

«Det er no dinæst at me har det lovsette møtet vårt kvart år her i Gula, so mange tingmenn som me no er samde um.» Slik byrjar det tredje kapittelet av lova. Gulen, sør for utløpet av Sognefjorden, var i vikingtida rekna som ein del av Hordaland. Her var det truleg først tingstad for tre fylke, Hordafylket, Sognefylket og Firdafylket (Fjordane). Dagens Gulen er godt eigna for tilkomst frå desse fylka, men ligg mindre sentralt til for det seinare utvida tingområdet.

 

Gulatinget har nok først vore eit allting, der alle menn kunne møte. Men før maktsamlinga til Harald Hårfagre på slutten av 800-talet låg hovdingane i desse fylka i strid med kvarandre. Ei felles lagtingssamling før denne maktsamlinga er difor lite truleg. Tingmøtet var altså årleg, i påskeveka ifølgje Olavsteksten, truleg kring sommarmål, 14. april, i førkristen tid. I Magnusteksten er tida sett til Petersmesseaftan, 28. juni. Sjølve tingstaden er usikker, men det er mest truleg at det var på den staden der Eivindvik prestegard no ligg. På 1200-talet vart tinget flytta til Guløy/Floli.

 

Allereie under Håkon den gode skal tingområdet ha vorte utvida, med Sunnmøre, Rygjafylket (Rogaland) og Egdafylket (Agder). Dermed vart tingsamlinga for stor for eit allting og gjord om til ei representativ samling for sendemenn: 102 frå Hordafylket og Rygjafylket, 80 frå Firdafylket, 64 frå Sognafylket og 27 frå Egdafylket, ifølgje Olavsteksten, færre i Magnusteksten. Talet frå Sunnmøre er der sett til 16, men er ikkje fastsett i Olavsteksten. Seinare kom Valdres og Hallingdal til. I 1274 møtte Setesdal og Otradal òg til Gulatinget. Få tiår seinare vart tingstaden flytta til Bergen.

galleri

 

Frå lagting til landslov

Fleire av rettsreglane i Gulatingslova er utforma som ein rettsavtale mellom tingmennene og kongen og kyrkja. Lagtinget var på den måten både eit viktig politisk forhandlingsorgan i vikingtida og ei lovskipande samling og den øvste domstolen for lagdømet. Dommar vart avsagde av lagretten, som truleg omfatta heile tingsamlinga. Lagmannen leidde samlinga og tolka viktige rettsreglar. Opphavleg var han ein særleg lovkunnig mann oppnemnd av tinget, men frå 1100-talet vart han sterkare knytt til kongemakta og utvikla seg til å verte ein dommar på vegner av kongen.

 

Landskapslovene viser oss reglane som trongst i eit mindre sentralstyrd Noreg, men òg endringane som kom med kongemakta og kyrkja. Ein gjekk frå utstrekt lokalt sjølvstyre til eit institusjonalisert riksstyre. Mot slutten av Gulatingslova si tid var kongemakta sitt styringsapparat sterkt nok til å ta over fleire av dei offentlege oppgåvene bøndene før hadde hand om. Mange av rettsreglane var no i ferd med å verte forelda. Frå 1274 til 1276 vart landskapslovene erstatta av eit lovverk for heile riket, Magnus Lagabøtes landslov. Mykje av lovteksten i Landslova var samtidig teken frå Gulatingslova, men med ei sterkare rolle for kongen.

 

Kjelder

Knut Helle: Gulatinget og Gulatingslova. Leikanger 2001

Gunhild Kværness: Blote kan ein gjere om det berre skjer i løynd. Kristenrettane i Gulatingslova og Grágás og forholdet mellom dei. Oslo 1996

Knut Robberstad. Gulatingslovi, 4. utg. Oslo 1981

Ditlev Tamm: «Gulatingsloven og de andre gamle nordiske landskabslove». I Tidsskrift for Rettsvitenskap nr. 1–2, 2002

Ivar Kleiva: Gulatinget. Tingstader og lovverk. Bergen 1985

 

Peikarar

Nettstaden til Gulatinget, gulatinget.no 

Hans Jacob Orning: «Forbrytelse og straff», norgeshistorie.no 

Hans Jacob Orning: «Hevn: kaoskraft eller etisk forpliktelse?», norgeshistorie.no 

Først publisert: 06.12.2017
Sist oppdatert: 16.04.2018