Hopp til innhold

Infrastruktur i Noreg 1860–1914

Perioden frå midten av 1800-talet var ei gjennombrotstid for kommunikasjonsbygginga i Noreg. Posten, vegnettet, jernbana, dampskipet, telegrafen og telefonen opna landet – og knytte det i hop.

Målsetjinga var å leggje forholda best mogleg til rette for samkvem og samferdsel. Kommunikasjon var noko meir enn økonomisk nasjonsbygging. Det var ein verdi i seg sjølv. Det å etablere infrastruktur for samkvem og samtale på mange ulike felt var ein viktig del av heile den norske nasjonsbygginga.

Utbygginga av samferdselen var avgjerande for utviklinga av ein nasjonal økonomi og ein landsomfattande marknad. Lange vegar og dyre transportkostnader hadde tidlegare sett avgjerande grenser for næringsvegar på leit etter nye marknader. Vegane og jernbaneskjenene gjorde at ressursane kom på hjul – om dei då ikkje kom med dampbåten.

Mykje post og nye ruter

Post og samferdsel er to sider av same sak. Betre infrastruktur gjorde det enklare å få posten raskare fram. Talet på postsendingar steig frå 3,3 millionar i 1860 til 26,7 millionar i 1880. Då var det åtte hundre postopneri i landet. Ved hundreårsskiftet var dette talet tredobla.

Tilsvarande vart talet på innbyggjarar som var knytte til kvart postkontor, kraftig redusert, frå 5000 i 1850 til 930 i 1900. I 1900 passerte talet på postsendingar 50 millionar, i 1910 var talet 85 millionar og i 1919, toppåret, 150 millionar.

Frå midten av 1800-talet vart det etablerte faste dampskipsruter frå Kristiania og heilt til Vardø. Dei statlege dampskipa vart frå først av drivne i regi av Postverket. Rundt 1860 hadde Postverket sju eigne dampskip, og tre–fire som dei lånte frå marinen. Ut gjennom 1860-åra gjekk dei statlege skipa over til private dampskipsselskap.

På same tid vart dei første kommunale og fylkeskommunale rutebåtlaga skipa. Rutebåtane knytte bygder i hop på tvers av fjordar og havgap. Først ute med rutebåtlag var Sogn og Fjordane (1858).

Den første hurtigruta

I 1881 skipa kaptein Richard With Vesteraalens Dampskibsselskab på Stokmarknes. Selskapet hans tok på seg å drive ei hurtigrute fast kvar veke frå Trondheim til Hammerfest om sommaren, og til Tromsø om vinteren. Ruta var særleg tenkt for post og passasjerar.

2. juli drog «Vesteraalen» nordover på den første turen sin. Avgangen frå Trondheim korresponderte med toget frå Kristiania, og dermed var brev frå hovudstaden i Tromsø etter tre døgn. Om bord vart det oppretta eigen postekspedisjon.

Hurtigruta segla natt og dag, sommar som vinter. Tidsbruken minka radikalt. I 1882 tok reisa mellom Trondheim og Tromsø sju døgn. I 1893 var reisetida redusert til 48 timar. Hurtigruta kom etter kvart til å trafikkere heile strekninga mellom Bergen og Kirkenes.

Vegnettet

I 1855 var det 15 476 km offentleg veg i Noreg. Frå 1860 av vart det bygd mellom 20 og 30 mil offentlege vegar årleg. I 1875 var det samla vegnettet 21 550 km. Frå 1880 var fleire større hovudvegar utbygde, og det vart stukke ut tversgåande vegar over fjella mellom Vestlandet og Austlandet. Veglengda i Noreg vart dobla frå 1840 til 1900.

Retteleg fart i vegbygginga vart det likevel først rundt 1900. Då kom automobilen, eller bilen, som vi kallar han i dag. Den første personbilen kom til Noreg i 1899.

Familie poserer med ein Minerva automobil i første halvdel av 1900-talet. Den første personbilen kom til Noreg i 1899. Foto: ukjent / Domkirkeodden (inventarnr. 0417-11344). Henta frå digitaltmuseum.no med lisens PDM 1.0 (falle i det fri).

Jernbana

Ved utgangen av 1860-åra fanst det berre seks små jernbanestumpar, på til saman 360 kilometer. Berre to baner hadde ei felles strekning: Kongsvingerbana og Hovudbana til Eidsvoll gjekk begge mellom Kristiania og Lillestrøm. Den første statseigde jernbanestrekninga var nettopp jernbana frå Kristiania til Kongsvinger i 1869, som opna same året som den neste statsjernbana, Hamar–Elverum.

I 1869 vart det vedteke å byggje jernbane frå Drammen til Kristiania. I norsk jernbanehistorie var dette skilsetjande, fordi det opna for eit nytt syn for kva som skulle vere oppgåva for jernbana. Til no hadde tanken vore å frakte varer frå det indre av landet og ut mot kysten. Den ideelle jernbana skulle knyte saman ein hamneby og ein innsjø, slik den første jernbana gjorde: Kristiania–Eidsvoll. No vart det altså bygd jernbane mellom to sentrale hamnebyar. Med andre ord: Jernbana skulle òg frakte menneske.

Då jernbana mellom Kristiania og Drammen opna i 1872, vart Drammensbana den mest trafikkerte i Skandinavia. Hovudstaden vart knytt til vestbanenettet, som toga ut frå Drammen. Hovudlinja var her Randsfjordbana over Hønefoss (1869), med avstikkarar til Kongsberg (1871), Krøderen (1872) og seinare til Tønsberg (1882).

I 1873 gjekk kjøpmennene i Fredrikshald (Halden), i lag med næringsinteresser på svensk side av grensa, saman om å finansiere ei privat jernbane frå Fredrikshald og inn i Dalsland i Sverige. I 1875 vart det gjort vedtak om å byggje statsfinansiert jernbane frå Kristiania til Fredrikshald, den noverande Østfoldbana. Her vart det for første gong opna eigne postekspedisjonar på jernbanestasjonane. Posten og jernbana var to statlege verksemder som kom til å stå kvarandre svært nær. Jernbana frakta posten raskt, effektivt og langt rimelegare enn det som var det vanlege: hest og kjerre.

I 1883 opna strekninga Bergen–Voss, som var den første jernbanelinja på Vestlandet. Spørsmålet om kva som skulle vere hovudåra frå Kristiania til Trondheim, skapte ein hard politisk strid. Østerdalslinja over Røros sigra, og Rørosbana frå Trondheim til Hamar opna i 1877. Det førte til at posten mellom Kristiania og Trondheim gjekk på to dagar, mot før tre. Då strekninga Eidsvoll–Hamar var ferdig i 1880, vart endeleg to landsdelar knytte saman. Sambandet mellom Kristiania og Trondheim var den første stambana som knytte saman to landsdelar.

Arbeid med jernbanelinje i Oslo i 1854. Foto: ukjent / Oslo Museum (inventarnr. OB.F21352). Henta frå digitaltmuseum.no med lisens CC BY-SA 4.0.


Jernbaneutbygginga i Noreg var i førstninga prega av det tilsynelatande planlause og spontane. I staden for eit samanhengande stambanenett vart resultatet eit meir vifteforma linjeopplegg, med utgangspunkt og endepunkt i Kristiania. Jernbana styrkte dei sentrale byane. Det galdt først Kristiania – alle spor og linjer førte til hovudstanden. Dernest vart Drammen eit sentralt knutepunkt. På Vestlandet vart Stavanger eit sterkare sentrum for omlandet gjennom Jærbana. Sørlandsbyane Kristiansand, Lillesand, Grimstad og Arendal fekk jernbanekontakt med sine distrikt mellom 1896 og 1913.

I 1880-åra gjekk tendensen meir i retning av sentral samordning, med krav om landsomfattande og tversgåande linjesamband. Rundt 1890 vart det fart i jernbaneutbygginga. Det vart bygd jernbane frå Hamar og opp mot Otta, som opna i 1896. I 1895 vart Vestfoldbana ført fram til Brevik i noverande Porsgrunn kommune i Telemark. Året etter vedtok Stortinget at posten skulle gå med jernbane der det var mogleg. Med jernbane til Brevik, dampskip til Egersund, Jærbana til Stavanger og båt til Bergen vart avstanden mellom Kristiania og Bergen redusert frå tre dagar til 40 timar.

I 1894 vedtok Stortinget eit stort jernbanekompromiss: Både Bergensbana og Sørlandsbana skulle byggjast. Det vart òg lagt planar for å byggje jernbane vidare frå Trondheim til Sunnan i Nord-Trøndelag. I 1903 opna Ofotbana frå Narvik til Kiruna i Sverige.

I 1900 hadde Noreg ei jernbanelengd på 2000 kilometer. Det var nesten fire gonger så mykje som 25 år tidlegare. Samtidig steig passasjertalet frå 1500 til 10 000. Toga vart større og tryggare, farten auka, og komforten vart betre. Frå 1883 hadde Rørosbana sovevogner, dermed kunne ein droppe overnattinga på Koppang, og mykje tid var vunnen.

Ny puls og ny marknadsøkonomi

Utviklinga av kommunikasjonane sprengde gamle grenser og knytte samtidig nye og tette band. Med dampbåten og jernbana kom noko heilt nytt inn i kvardagen: Tida og klokka kom i fokus.

Dagleglivet fekk eit kjappare og jamnare pulsslag. Linjeval og endestasjonar vart avgjerande for busetjing og folkesetnad. Frie landhandlarar slo seg ned på dei strategiske stadene og opna vegen for eit heilt nytt forbrukarsamfunn. Alt i 1876 var det over tusen av dei, og det berre ti år etter at handelsprivilegia til byane var oppheva.

Samstundes som marknaden vart større for norske landbruksvarer, vart konkurransen hardare. Toga kom dampande inn på stasjonane med billeg og godt korn frå amerikanske præriar og russiske sletter. Det var med på å auke takta i omlegginga frå kornproduksjon til krøterhald og mjølk.

Med jernbana vart distrikta dregne inn mot sentrum. Byimpulsane vart sterkare, ikkje berre økonomisk, men òg kulturelt. Dei talrike nye stasjonsbyane og dampskipskaiene forsterka dei urbane tendensane.

Telegrafen

Den første telegraflinja i landet gjekk mellom Kristiania og Drammen, og vart etablert i 1855. Eit par år etter vart trådane strekte til Bergen, deretter kom Trondheim og byane i Møre og Romsdal. I 1870 hadde telegrafnettet nådd Vardø, Vadsø og Kirkenes. Med det var alle norske byar og tettstader knytte saman. Frå 1880-åra vart nettet gjort statleg, og vi hadde då eit samanhengande statleg telegrafnett.

I 1864 vart Noreg knytt til det europeiske nettet, og i 1865 vart det europeiske og amerikanske nettet kopla i hop. Kontakten med omverda vart sterkare og meir mangfaldig. Telegrafen kunne formidle viktige nyhende på timen. I 1867 vart Norsk Telegrambyrå (NTB) etablert. Kundekrinsen var til å byrje med berre Morgenbladet, men eit par år etter kom Dagbladet og Aftenposten, og i 1900 hadde NTB 42 avisabonnentar.

Den største føremonen for telegrafen var farten. Men telegrammet var kostbart, taksten var mykje dyrare enn ei brevsending. Derfor vart telegrafen nytta til korte meldingar som skulle raskt fram. Det var langt fleire postekspedisjonar enn telegrafstasjonar. Men posten og telegrafen samarbeidde tett. I 1880 vart det sendt 800 000 telegram årleg, og i 1900 var ein oppe i 2,2 millionar. Etter 1905 og under første verdskrigen auka talet igjen kraftig.

Noreg tidleg ute med telefon

Det neste tekniske vedunderet var telefonen. Her var Noreg tidleg ute. I 1876 hadde ein ålesundar vore jurymedlem på verdsutstillinga i Philadelphia. Han kom heim med to telefonapparat, visstnok dei to første i Europa. I 1880 vart det gitt konsesjon til å strekkje telefonleidningar over offentlege plassar i Kristiania. Same hausten fekk også Drammen telefon.

I motsetnad til telegrafen vart telefonen lansert i privat regi. Staten, ved telegrafetaten, frykta konkurransen og fekk i 1881 monopol på overføring av meldingar gjennom telegraf, telefon og «lignende meddelsesmidler». Når det galdt Rikstelefonen, vakta staten over monopolet, medan lokale telefonanlegg vart utbygde i privat og lokal regi – til dømes i Ålesund i 1884, Kristiansund i 1888 og mellom Porsgrunn og Skien i 1885. Linja mellom Porsgrunn og Skien var det første sambandet mellom to byar.

For det grisgrendte Noreg var telefonen ei himmelsend gåve. I 1895 vedtok Stortinget å byggje nye langlinjeanlegg for telefon, og dermed var Rikstelefonen lansert. Staten byrja også å overta dei private selskapa.

Frå 1895 og til 1918 hadde ikkje noko anna land færre innbyggarar per telefonapparat. Frå 1918 passerte talet på telefonsamtalar talet på postsendingar. Noreg var det første landet i verda der dette skjedde.

Fram mot 1900 kom også den trådlause telegrafen. Værøy og Røst i ytre Lofoten fekk radiosamband like etter 1900. Det var epokegjerande for fisket og for fiskarane å få vêrvarslinga så ofte og så enkelt, samtidig som dei nye motoriserte båtane kom. Berre få år etter vart det formidla 10 000 radiotelegram i månaden under Lofotfisket.

Kjelder

Kjeldeliste til Norsk historie, bd. 5: Norsk historie 1860–1914


Artikkelen er henta frå Jostein Nerbøvik: Norsk historie, bd. 5: Norsk historie 1860–1914. Eit bondesamfunn i oppbrot. Det Norske Samlaget 1999

Redigert av redaksjonen i Allkunne og publisert digitalt etter avtale med Det Norske Samlaget og Ellen Kristvik 2017

Først publisert: 10.09.2018
Sist oppdatert: 13.09.2018