Hopp til innhold
X
Innhald

Vikingar

Vikingar (av norrønt víkingr), sjøfararar frå det området som i dag er Skandinavia.

Nemninga har eit usikkert opphav, men kan tyde «mann frå Viken» eller nokon som legg til i eller seglar ut frå vikar. Ordet er i slekt med det norrøne víkja, ’(lang)ferd’, og nemninga viking er truleg avleidd av verbforma víking, ’å reise i vikingferd’, som kort og godt har tydd sjøferd, underforstått med røving som mål. Omgrepet hadde truleg nedlatande meining i samtida og viste til nokon som gøymde seg og gjekk til angrep på enkle sivile mål, som kloster og landsbyar. Dermed kunne vikingar like gjerne vere frå baltiske område. Sjølve ordet viking er i slekt med veik og å vike, som viser eigenskapar som var knytte til nemninga. Ikkje før i moderne tid, med nasjonalromantikken, vart viking knytt til eit tidsrom og ein allmenn kultur.

Modell som viser korleis ein viking på 900-talet kan ha sett ut. Foto: Nationalmuseet - National Museum of Denmark, Flickr.com CC BY-SA 2.0.

Modell som viser korleis ein viking på 900-talet kan ha sett ut. Foto: Nationalmuseet - National Museum of Denmark, Flickr.com CC BY-SA 2.0.

Dei første vikingane

Skrint næringsgrunnlag og ønske om rikdom å byggje makt på var truleg dei fremste drivkreftene bak vikingferdene. Auke i folketalet i siste del av merovingartida gjorde det nødvendig å søkje nye kjelder for matforsyning. Både i Noreg og Sverige vart ny jord i innlandet dyrka. Langs kysten låg det til rette for å søkje nye ressursar over sjøen. I Noreg var det særleg frå Vestlandet det gjekk ut sjøferder sørvestover. Skarpare maktkampar mellom høvdingar på 700-talet bidrog til at stormenn søkte gods og gull til å dele ut for å skaffe seg trufaste følgjarar. Oppbygging av rikdom i andre land vart òg viktig for den framveksande kongemakta.

Nordiske sjøferder kunne ha røving som mål, men òg handel og landoppdaging. Ei vikingferd som gjekk føre seg i 789, er nemnd i den angelsaksiske krønika. Hendinga, som ved eit mistak er datert 787, skildrar korleis «tre skip av Northmen frå røvarlandet» hadde gått i land på halvøya Portland sør i England og så kome i strid med kongen sin lendmann for Dorchester, som dei så hadde teke livet av. Omstenda for møtet er usikre, og det kan i utgangspunktet ha vore ei handelsferd som har skapt usemje.

Omstenda kring angrepet på Lindisfarne kloster utanfor Northumberland i 793 er derimot heilt openlyse. «Aldri før har nokon sett slike grufulle ugjerningar», skreiv den skriftlærde Alcuin frå Northumbria. «Uhyggjelege overfall frå heidenske menn skapte forferdeleg øydelegging i Guds kyrkje på den heilage øya, med rov og drap», skildrar den angelsaksiske krønika. Lindisfarne er godt kjent, men altså ikkje det første angrepet, for allereie året før hadde kong Offa av Mercia, det leiande engelske riket, forsøkt setje opp eit sjøforsvar mot vikingtokt. Fleire skulle kome: I dei følgjande åra angreip vikingane også skotske og særleg irske område, og dessutan Friesland og Frankarriket.

Lindisfarne kloster utanfor Northumberland i England slik det ser ut i dag. Foto: barnyz, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.

Lindisfarne kloster utanfor Northumberland i England slik det ser ut i dag. Foto: barnyz, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.

Aktivitet over store område

Sjøferdene gjekk ut frå både norske, svenske og danske område, og strekte seg over eit svært stort område. Reiser frå skandinavar er kjende heilt til Nord-Amerika og til Nord-Afrika og Midtausten. Sjøferdene hadde eit tydeleg, men ikkje fastlåst mønster: Svenske vikingar fór aust, langsmed elvane gjennom dagens Russland og Ukraina, danar segla til England og europeiske område, medan norske sjømenn drog mykje vest, til nordlege delar av dei britiske øyane og til øyar og område nord i Atlanterhavet. Skildringane frå Lindisfarne og andre stader viser den valdelege maktbruken dei kunne nytte i leitinga etter verdisaker, men dei er òg einsidige og forenkla – ein vel så viktig del av sjøferdene var leiting etter nye område og handel.

Verksemd i baltiske og slaviske område var viktig for norrøn handel i lang tid. Alt frå 600- og 700-talet av hadde nybyggjarar frå Uppland og Gotland oppretta samfunn i landområde sør, nord og aust for Austersjøen. Ved innsjøen Ladoga oppretta dei ein større handelsplass og drog så langs elva Volkhov til Novgorod, som vikingane kalla Holmgard. Herifrå kunne dei segle til elva Volga, som dei òg kunne nå rett frå Ladoga, og så vidare til Kaspihavet, slik at dei møtte handelsruta Silkevegen.

Frå Kaspihavet kunne vikingane dessutan halde fram med kamelfølgje til Bagdad, styringsstaden til abbasidane i det som vart kalla Serkland på norrønt. Arabisk-nordisk samband ser ein gjennom at det er funne mange arabiske (eller kufiske) myntar frå tida i Norden, og gjennom omtale av norrøn kultur i arabiske kjelder. Frå Holmgard kunne dei òg segle langs elva Dnepr til Kiev og vidare til Svartehavet. Dermed kunne dei nå Konstantinopel, hovudstaden i det bysantinske riket. I det vikingane kalla Miklagard, den store byen, søkte mange teneste som leigekrigarar, væringar, hos keisaren.

Vikingane dreiv verksemda si i aust gjennom å busetje byar som låg på stader som gjorde det mogleg å ha styring med viktige elveleie og områda omkring. Av det kjem namnet Gardarike, i slekt med det sørslaviske grad og russiske gorod, ’gard eller by’. Dei flatbotna vikingskipa gjorde ferda langs elvene mogleg, sjølv om ho var strevsam, med vanskelege stryk og moglege overfall. Vikingane hadde gjennom busetjinga eigenhendig herredømme, men gjorde òg avtalar med lokale stormenn. Ifølgje krønikeforfattaren Nestor skal den nordiske vikinghøvdingen Rurik og brørne hans ha vorte kalla til Novgorod av slavarar i 862, for å styre og verne byen. Væringen Rurik kom frå rusfolket, som truleg opphavleg kom frå Roslagen i svenske Uppland, og som seinare gav namnet til riket Russland.

Samantreff og handel med oversjøiske område var såleis ikkje noko nytt for skandinavar då vikingane angreip Lindisfarne. Funn tilbake til bronsealderen viser varebyte og nettverk mellom nordbuarar og andre europearar, hjelpt fram av utviklinga av havgåande skip som vart rodde over Skagerrak. Det var såleis mange band mellom Norden og Romarriket, som så vart erstatta av Frankarriket og på sikt britiske område. På 600-talet ser vi spor etter alliansar mellom skandinaviske høvdingar og East Anglia i England. Sambandet med Vest-Europa vart så større på 700-talet.

Osebergskipet. Osebergskipet vart bygt i Sørvest-Noreg rundt år 820 og er dekorert med dyreornamentikk. Skipet hadde plass til 30 roarar. Foto: Guillaume Baviere, Flickr.com CC BY-SA 2.0.

Osebergskipet vart bygt i Sørvest-Noreg rundt år 820 og er dekorert med dyreornamentikk. Skipet hadde plass til 30 roarar. Foto: Guillaume Baviere, Flickr.com CC BY-SA 2.0.

Nye landområde

Segl gjorde det mogleg å krysse over sjøen frå Vestlandet til Hjaltland på eit døgn, og så til Orknøyane og vidare til fastlandet. Det lettstyrte flatbotna vikingskipet gjorde det mogleg å leggje til på grunt vatn og gå til raske overraskingsangrep. Vikingane trekte seg likevel raskt tilbake, ettersom dei var dårleg utrusta til forsvar. Etter kvart byrja derimot større grupper av vikingar å slå seg saman, i møte med betre forsvar. Dermed stod dei seg betre i slag til lands, og i andre halvdelen av 800-talet gjekk vikingar til angrep på fleire europeiske område og overfall Paris fleire gonger. I 840-åra gjekk det vikingferder til Spania og Portugal, der dei mellom anna herja Lisboa og Sevilla, og kring 860 skal ein vikingflåte under høvdingen Bjørn Jernside ha røva byen Luna i Nord-Italia, som dei trudde var Roma.

Frå midten av 800-talet byrja vikingane også å overvintre i England, Irland og Frankarriket. Dei la under seg Hjaltland, Orknøyane, Suderøyane og Nord-Skottland, område som dermed vart norrøne i fleire hundre år. I Irland grunnla vikingar som var leidde av Olav Kvite, ei festning i området som vart Dyflinn, Dublin, i 840-åra. Dette vart hovudstaden i eit vikingrike av norsk opphav i Irland, med ein norrøn-gælisk folkesetnad, som varte fram til slaget ved Clontarf i 1014.

Ein stor hær av skandinaviske vikingar gjekk så i land i Northumbria i Nord-England i 866, der dei byrja å leggje under seg landområde og halde eiga lov, danelagen. Også i England grunnla skandinavar større handelsstader, som Jorvik, seinare York. Ikkje før kong Alfred av Wessex samla angelsaksarane under seg i 870-åra, vart framstøyten til vikingane stogga og område gradvis vunne tilbake. Eirik Haraldsson Blodøks fall i 954 som den siste vikingkongen av Jorvik.

Etter mislykka forsøk på å stå imot vikingtokter valde frankarkongen Karl den einfaldige i 911 å gi området kring utløpet av Seinen i len til vikinghøvdingen Rolf Ragnvaldsson, Gange-Rolv. Med det kom området som seinare vart kjent som Normandie, under styret til dei såkalla normannarane, som igjen forsvarte det mot åtak frå andre vikingar. Det gjorde hovudsakleg slutt på vikingtokta mot frankiske område. Som i gæliske område ekta vikingane her den verande folkesetnaden og tok opp i seg den lokale kulturen. Då normannarar under leiing av Vilhelm Erobraren hærtok England i 1066, var styret dei oppretta, av kontinental type.

Utvandring vestover

Maktkampar og mangelen på jord i Noreg leidde òg fleire til å søkje nordvestover til Færøyane, Island, Grønland og Newfoundland. Den islandske Landnámabók hevdar at Island vart busett første gong kring 870, av Ingolf Arnarson frå Fjaler, etter at norske og svenske sjøfararar hadde besøkt øya tiåret før. Dei neste tiåra kom hundrevis av såkalla landnåmsmenn frå Noreg til Island, menn av meir eller mindre høg byrd som stod i spissen for innvandringa. Dei neste tiåra flytta kring 10 000 menneske til Island, altså opp mot ein tidel av folkesetnaden i Noreg, og særleg på Vestlandet var utflyttinga merkbar. I 930 grunnla nybyggjarane rikssamlinga Alltinget og hevda sjølvstende frå Noreg.

Sjøferda vestover var hard – så mange som ein tredel av skipa kan ha kollsegla – og jorda på Island var vanskeleg å dyrke. At mange likevel utvandra, viser dei tronge kåra på det norske fastlandet. På Island fanst det høve til nydyrking, sauedrift og matauk i fjorden. Ved opprettinga av Alltinget var øya fullt ut busett, ifølgje sogeskrivaren Are Frode, og nye tilreisande måtte kjøpe til seg jord av islandske høvdingar. Etter at Erik Raude oppdaga Grønland i 985, byrja fleire å heller søkje seg nytt land endå lenger vest. Kring 300 gardar vart bygde av desse nye landnåmsmennene ved dei grønlandske fjordane i sør, i to bygder: Austbygd og Vestbygd. Her var det beite for bodskapen og godt fangsthøve. Det norrøne samfunnet levde vidare her i fleire hundre år, til det brått av uvisse årsaker gjekk til grunne på 1400-talet.

15 år etter oppdaginga av Grønland segla Leiv Eiriksson, som var son av Eirik Raude, endå lenger vest, i ei truleg nøye planlagd oppdagingsferd for å finne eit landområde Bjarne Herjolfsson hadde skimta. Her gjorde Leiv landgang på Baffin Island, som han kalla Helluland, etter steinhellene, og så Labrador, som han kalla Markland, før han slo seg ned eit år på Newfoundland og kalla området Vinland, truleg etter vín, ’frodig eng’. Ved det som i dag er L’Anse aux Meadows på Newfoundland, fann norske arkeologar i 1960-åra spor etter ei norrøn busetjing frå kring år 1000. Truleg har det vore fleire sjøferder frå Grønland til Nord-Amerika, men busetjarane kom i strid med innfødde, som dei kalla skrælingar, og landnåma her vart kortvarige.

Thingvellir på Island (på islandsk 'Þingvellir'), der Alltinget heldt til. Foto: anson chu, Flickr.com CC BY 2.0.

Thingvellir på Island (på islandsk 'Þingvellir'), der Alltinget heldt til. Foto: anson chu, Flickr.com CC BY 2.0.

Stor aktivitet i England

På midten av 900-talet tok dei små vilkårlege vikingtokta mot europeiske område slutt. Vikingane hadde utnytta den veike motstanden i eit oppstykka Europa i oppløysing og strid. Samlinga av England hadde no styrkt vernet mot overfalla, og tomrommet etter oppløysinga av Frankarriket hadde gått over i eit stødigare styre av den vestlege delen av det gamle riket. Nye skandinaviske tokter skulle mot slutten av hundreåret gå ut mot engelske område, men då frå den grunnfesta kongemakta, som ei retteleg stridshandling. Då danekongen Svein Tjugeskjegg tapte overherredømmet over Noreg med slaget ved Hjørungavåg i 986, vende han nemleg baugen vestover og søkte nye landvinningar i England.

Særleg etter å ha stått imot angrep frå slaviske krigarar i sør mot slutten av 980-åra gjorde Tjugeskjegg angrep mot det engelske fastlandet. I 991 sigra ein skandinavisk hær over angelsaksiske styrkar, i slaget ved Maldon. Utfallet av slaget var at angelsaksarane måtte love å yte skatt til den danske kongen for å oppnå fred, den såkalla danegjelda. Denne skatten vart så hevda i fleire omgangar med stigande omfang, mellom anna etter kringsetjinga av London i 994 og herjinga av Canterbury i 1012. Fram til 1018 kunne skandinaviske krigarar såleis krevje ei uhorveleg mengd i skatt frå England, rekna til 60‒70 tonn sølv.

Sølvet frå danegjelda tilfall òg norske krigarar. Olav Tryggvason skal ha delteke ved Maldon og angrepet på London, og Olav Haraldsson i styrken til Torkjell Høge, som i 1009 til 1012 herja Sør-England. Han fekk deretter ei større utbetaling av danegjeld og gjekk over i angelsaksisk teneste under kong Ethelred Rådlause. Rikdommen nytta Tryggvason og Haraldsson til å skaffe seg trufaste følgjarar og byggje ut makta si i Noreg.

Styring og tap av England

I 1013 hadde Tjugeskjegg slått ned all angelsaksisk motstand, også frå styrkane til Torkjell Høge. Tjugeskjegg døydde kort tid etter, men i 1015 leidde sonen hans Knut eit nytt angrep på England, som enda med ei riksdeling mellom han og sonen til Ethelred, Edmund. Då Edmund så døydde i 1018, fekk Knut, kjend som den store, så makt over heile England. Då paven krona Konrad II til tysk keisar i 1027, vart Knut hylla som den nest mektigaste herskaren i Europa. Han samla seg i første rekkje om det engelske styret, men han besøkte også Danmark – i første rekkje for å motverke nye vikingåtak mot England. Herredømmet grunnstøytte derimot då Knut døydde i 1035. Det braut ut strid mellom sønene hans, og i 1041 kom den angelsaksiske kongeslekta tilbake til makta.

Det at Knut døydde, styrkte Noreg, der Magnus den gode, som saman med far sin, Olav Haraldsson, hadde flykta til Gardarike i 1028, no hadde vorte teken som konge av norske stormenn. Stillinga var sterk nok til at Harald Hardråde, som var halvbror av Olav Haraldsson, heller prøvde å hærta Danmark, om enn utan å lykkast. Hardråde hadde også vore med til Gardarike i 1028, og hadde så bygd seg ein veldig rikdom ved å tenestegjere som væring under keisaren av Bysants. Med bytet frå felttoga han var med i, tvinga han i 1046 Magnus til å gjere han til medkonge.

Hardråde nytta rikdommen til å styrkje herredømmet til den norske kongemakta på Austlandet. I 1066 prøvde han så å leggje under seg England, men fall i slaget ved Stamford Bridge. Han vart den siste vikingkongen i Noreg og den siste som bygde makta si på midlar som var opparbeidde gjennom krigartokt i utlandet. Danske Svein Estridsson skulle på same vis mislykkast med eit angrep på England i 1069‒1070. Maktsamlinga i Skandinavia hadde styrkt kongemakta overfor mindre høvdingar. Samtidig var høvet til å hevde seg gjennom angrep i utlandet svekt. Kongemakta hadde vorte landfast.

Først publisert: 30.01.2017
Sist oppdatert: 01.03.2017