Hopp til innhold

Høgrepopulisme

Høgrepopulisme er det politiske tankesettet til grupper og parti som står for skarp innvandringsmotstand, elitekritikk og lite rom for mangfald. Høgrepopulistar hevdar at berre dei representerer det sanne folket. Høgrepopulismen fekk eit oppsving i fleire vestlege land i det andre tiåret på 2000-talet. Valsigeren til populisten Donald J. Trump i USA i 2016 skapte uro i heile verda.

Høgrepopulisme er ikkje på same måten som marxisme, liberalisme eller konservativisme ein konsistent idétradisjon, men består meir av einskilde fellestrekk i den politiske tenkinga. Det kan vere stor innbyrdes skilnad mellom høgrepopulistiske parti i ulike land, til dømes i økonomiske spørsmål eller i familiepolitikken.

Det mest vesentlege kjennemerket ved høgrepopulismen og annan populisme er førestillinga om at ein sjølv og den gruppa ein høyrer til, er dei einaste og sanne representantane for folket. Høgrepopulistar og andre populistar er i utgangspunktet demokratisk innstilte og tek jamleg til orde for folkerøystingar. Men fordi populismen gjer krav på å vere den eigentlege representasjonen av folket i landet, kan det fort leie til anti-demokratisk politikk. I maktposisjon utfordrar populistar liberale spelereglar. Dei kan prøve å vri det som i demokratiet skal vere nøytrale statlege institusjonar, slik at dei vert deira eigne underbruk.

Medan ikkje-populistiske parti opplever verdimangfald og politisk konkurranse som naturleg, oppfattar populistar fort opposisjonsgrupper som umoralske og falske. Populistar framhevar oppfatningane og verdiane til nettopp si eiga gruppe som den ekte folkeviljen.

Populistar utfordrar det etablerte politiske miljøet med aggressiv retorikk. Høgrepopulismen er høgresidevarianten av populisme. Høgrepopulistar kombinerer motstanden mot mangfald med konservative haldningar på høgre-venstreaksen i politikken. I tillegg til elitekritikken og innvandringsmotstanden var også konservative familieverdiar og dels autoritære haldningar med på å setje sitt preg på dei høgrepopulistiske partia tidlegare. Men i dag er ikkje alle høgrepopulistar politisk konservative.

Ei lite inkluderande haldning til innvandring er eit særmerke ved den høgrepopulistiske varianten av populisme. Særleg er islam ei skyteskive. Høgrepopulistar ser for seg at kvar nasjon og kultur helst skal ha sitt eige land.

Den 45. amerikanske presidenten, Donald Trump (her frå 2014), har klare høgrepopulistiske trekk. Foto: Gage Skidmore, Flickr.com CC BY-SA 2.0.

Den 45. amerikanske presidenten, Donald Trump (her frå 2014), har klare høgrepopulistiske trekk. Foto: Gage Skidmore, Flickr.com CC BY-SA 2.0.

Teori om populisme

Det har vore ulike måtar å bruke omgrepet populisme på. Det kan vere viktig å skilje særleg to ulike tolkingar frå kvarandre. I éi tolking handlar populismen (om det er venstre- eller høgrepopulisme) om folkeleg deltaking. Populistiske grupper representerer motstand mot eit politisk establishment som har halde eins eiga gruppe utanfor maktposisjonar. Sett i dette perspektivet har populistar ofte vore talerøyr for den hardt arbeidande jamne mann og kvinne. Den norske samfunnsforskaren Ottar Brox nytta i 1960-åra populisme-omgrepet på denne måten. Populisme karakteriserte motstanden mot avfolking i lokalsamfunn utanfor dei dominerande sentrale stroka og mot teknokrati, altså kalkulerande ekspertstyre. I amerikansk politisk historie kalla «The People's Party» sist i det 19. hundreåret partiet sitt populistisk, og partiet har òg vore omtalt som det. Bønder organiserte eit nytt parti fordi verken demokratane eller republikanarane fanga opp deira interesser, og dei opplevde dei urbane elitane som tett samanvovne grupper av politikarar og pengefolk som dei gjorde opprør mot. Det føregåande er ei tolking av populisme som ikkje skil populismen frå andre maktkritiske grupper som krev betre representasjon. Det er ikkje ei slik forståing av populismen som vert brukt i denne artikkelen.

Den andre tydinga av populisme, som vert brukt her, byggjer på teorien om populisme til den tyske statsvitaren Jan-Werner Müller. Her er det sentrale elementet i populismen eigenforståinga til populistane om at dei er dei einaste som verkeleg representerer folket. Ut frå ein slik tanke ber populismen i seg konsekvensar som kan undergrave demokratiske mekanismar, men utan at høgrepopulistane plar vere direkte anti-demokratiske.

Det er mange politiske grupper som kan hevde at det er dei som representerer folket best. Men då vil det ofte vere under ein føresetnad om at ei gruppe som tidlegare ikkje hadde god representasjon, også skal få ta del i det politiske maktsentrumet og få makt. Ikkje-populistar er meir opne for at politiske motstandarar representerer legitim politisk konkurranse i staden for å vere korrumperte og falske. Det er ei anna forståing enn den populistiske førestillinga om at nettopp eins eiga gruppe på ein heilt annan måte enn dei politiske konkurrentane har den ekte forståinga av kven folket er, og kva folket vil.

Medan populistar meiner at dei åleine representerer heilskapen, vil ikkje-populistar sjå seg som delar i eit heile. Til dømes kan ein seie at politiske parti per definisjon er partar (parts/parties) og ikkje kvar for seg eit heile, medan partisystemet i sum er heilskapen. Men for populistane er deira eiga gruppe sjølve heilskapen som logisk sett gjer andre representasjonar av folkeviljen overflødige.

Høgrepopulistar er vesensforskjellige frå høgreekstreme grupper. Felles for grupper til høgre for liberalkonservative parti er ein ekskluderande nasjonalisme, framandfrykt og delvis autoritære haldningar. Men til forskjell frå høgreekstremistar er høgrepopulistane i prinsippet demokratiske, og dei er ikkje-valdelege. Sett med eit nøytralt demokratiblikk går det store skiljet ikkje mellom høgrepopulistar og andre parti, men mellom høgrepopulistar og høgreekstreme grupper. Derimot er høgrepopulistar ikkje liberale demokratar, i og med at dei ofte manglar respekt for frie medium og for den politiske nøytraliteten til statsinstitusjonar.

Frå ein motdemonstrasjon mot den høgreekstreme gruppa English Defence League i Edinburgh i Skottland i 2013. Foto: Wasi Daniju, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.

Frå ein motdemonstrasjon mot den høgreekstreme gruppa English Defence League i Edinburgh i Skottland i 2013. Foto: Wasi Daniju, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.

Europeiske og amerikanske høgrepopulistar

Ein leiande høgrepopulist i europeisk politikk i det andre tiåret på 2000-talet, har vore franske Marine Le Pen, leiar i partiet Nasjonal Front. Ho gjorde partiet meir stovereint og fekk i 2015 jamvel ekskludert partistiftaren Jean-Marie Le Pen frå partiet, hennar eigen far. Han hadde fleire gonger kome med ekstreme utsegner, inkludert rasistiske meiningsytringar og utsegner som nekta for at holocaust har skjedd. Marine Le Pen var ein av dei to kandidatane som gjekk vidare til andre valrunde under presidentvalet i Frankrike i 2017. I den andre valrunden fekk ho 34 prosent av røystene, mot 66 prosent til vinnaren, Emmanuel Macron, om vi ser bort frå blanke røyster.

Også i Nederland og Tyskland har høgrepopulistane opplevd stor veljarframgang. I Nederland låg Geert Wilders, leiaren av Fridomspartiet, ei tid på over 30 prosent på meiningsmålingane. Wilders gjekk mellom anna inn for å forby Koranen. Ved parlamentsvalet i 2017 fekk partiet 13 prosent, mindre enn det partiet låg an til på meiningsmålingane, men med 20 sete i parlamentet vart partiet det nest største.

I Tyskland har Alternativ for Tyskland fått stor oppslutnad i fleire delstatsval, i somme statar opp mot og jamvel over 20 prosent kort tid etter stiftinga. Då partiet vart stifta i 2013, var det i hovudsak euro-samarbeidet i EU partiet kjempa mot. Etter kvart har innvandringsmotstanden vorte viktigare for partiet, og partileiaren Frauke Petry vekte oppsikt då ho oppmoda tyske grensevakter til å skyte mot flyktningar som tok seg ulovleg inn over grensa til Tyskland.

Frauke Petry frå Alternativ for Tyskland vekte oppsikt då ho oppmoda tyske grensevakter til å skyte mot flyktningar som tok seg ulovleg inn over grensa til Tyskland. Foto frå 2015. Foto:  opposition24.de, Flickr.com CC BY 2.0.

Frauke Petry frå Alternativ for Tyskland vekte oppsikt då ho oppmoda tyske grensevakter til å skyte mot flyktningar som tok seg ulovleg inn over grensa til Tyskland. Foto frå 2015. Foto:  opposition24.de, Flickr.com CC BY 2.0.

I Ungarn og Polen har høgrepopulistiske parti regjeringsmakta, Fidesz i Ungarn og Lov- og rettferdspartiet i Polen. I begge desse landa har regjeringspartia brukt statsmakta til å gjennomføre endringar som knappast lèt seg sameine med slik rettsstatlege demokrati skal vere. Dei har fått sine eigne inn i domstolane, gjort media mindre frie og laga lover som gjer det lettare å sparke folk som dei ønskjer å fjerne, frå forvaltninga.

Viktor Mihály Orbán stifta Fidesz og var statsminister i Ungarn i 1998–2002 og deretter sidan 2010. Som høgrepopulist med kontroll over det politiske maktapparatet har han vore talsmann for det han kallar det illiberale demokratiet. Politikken hans har autoritære trekk. Han meiner at partiet hans representer dei eigentlege europearane, som høyrer til i den kristne tradisjonen, ein tradisjon han meiner må vernast både mot EU-innblanding og mot innvandrarar. Ungarn er EU-medlem og får store pengeoverføringar. Ei side ved politikken til Fidesz har vore å skrive om delar av historia om det som skjedde før og under andre verdskrigen. Ungarn har vedteke ei lov som kan hindre vidare drift for uavhengige og kritiske universitet. EU er uroa over utviklinga i landet.

Den 45. amerikanske presidenten, Donald Trump, har klare høgrepopulistiske trekk. Han hevda i valkampen at dei viktigaste politiske motstandarane hans var kjeltringar. Den politiske eliten i Washington set sine eigne interesser over interessene til den jamne amerikanaren, meinte han. Trump sa at han ville ta Amerika tilbake frå elitane, media og demokratane. Ein av dei viktigaste rådgivarane hans, ideologen Steve Bannon, hevda at «om de trur dei vil gi frå seg landet igjen utan kamp, tek de sørgjeleg feil». Som president har Trump synt liten respekt for sjølvstendet til domstolane og har prøvd å undergrave truverdet til amerikanske medium. Det første store politiske initiativet hans etter at han kom til makta, galdt eit innreiseforbod frå somme muslimske land for å førebyggje terroråtak. Forbodet vart i første omgang stoppa av rettsvesenet. Mange har spurt seg om Trump etter kvart vil verte meir moderat. I byrjinga av presidentperioden kom han med nokre framlegg som han varsla i valkampen. Men kongressen og domstolane godkjente ikkje alle framlegga frå Trump-administrasjonen.

Høgrepopulismen i Norden

I Noreg kan ein hevde at Framstegspartiet har høgrepopulistiske trekk, slik ein analyse av partiprogramma til partiet på 2000-talet har vist. Men partiet står i det store og heile langt frå parti som ungarske Fidesz og det polske Lov- og rettferdspartiet. Nokre politikarar frå Framstegspartiet kan i innvandringsdebatten stundom ha eit ekskluderande syn på kva nordmenn er, og somme representantar for partiet har til felles med høgrepopulistar at dei meiner elitane ikkje tek nok omsyn til vanlege folk sine oppfatningar. Men samstundes samarbeider partiet regelmessig med andre og innordnar seg rettsstatlege og demokratiske institusjonar utan systematiske freistnader på å undergrave dei. Det norske Framstegspartiet har ikkje opplevd det som naturleg å samarbeide med Dansk Folkeparti i Danmark eller Sverigedemokraterna i Sverige. Framstegspartiet har stått for ein meir moderat politikk enn desse partia.

Høgrepopulistane i det EU-kritiske og innvandringsskeptiske partiet Sannfinnane i Finland, «the True Finns», har eit talande høgrepopulistisk namn. Namnet inneber ein påstand om at partiet representerer dei sanne finnane. I Finland er både finsk og svensk offisielle språk, men Sannfinnane vil ha slutt på undervisning i svensk i skulane. Haldninga til partiet er at svensk er eit framandelement og ikkje ein naturleg del av det finske. Partiet opplever generelt innvandring som eit trugsmål mot finsk kultur. Sannfinnane vart danna i 1999, etter at eit tidlegare populistisk parti, Landsbygdpartiet, gjekk sterkt tilbake. I vala i 2011 og 2015 gjorde Sannfinnane svært gode val og fekk ein veljaroppslutnad på 19 prosent i 2011 og 18 prosent i 2015. Sannfinnane sit frå 2015 i den finske regjeringa, og leiaren i partiet, Timo Soini, er utanriksminister.

Timo Soini frå partiet Sannfinnane i Finland. Foto frå 2015. Foto: Ulkoministeriö, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.

Timo Soini frå partiet Sannfinnane i Finland. Foto frå 2015. Foto: Ulkoministeriö, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.

Det danske Fremskridtspartiet var ein braksuksess året etter stiftinga i 1972 og vart det nest største partiet i Danmark, med 16 prosent av røystene. Fremskridtspartiet hadde mellom 10 og 20 prosent oppslutnad gjennom heile 1970-åra. I 1980-åra og utover vart partiet meir og meir svekt, som følgje av fleire splittingar i partiet. Dansk Folkeparti, stifta i 1995 av utbrytarar frå Fremskridtspartiet, tok etter kvart over den rolla Fremskridtspartiet hadde spela i dansk politikk.

Det politiske debattklimaet om innvandring har vore meir polarisert i Danmark enn i Sverige og Noreg. Medan Dansk Folkeparti i den økonomiske politikken var sentrumsorientert, brukte politikarar frå partiet ein svært hard tone i innvandringsdebatten. Somme tilhengjarar av Dansk Folkeparti erklærte partiet som eit «anti-muslimsk parti». Dansk Folkeparti markerte seg i det som vart kalla «kulturkampen», ein hard debatt om kulturelitane i Danmark, først på 2000-talet. Høgreintellektuelle talspersonar frå Dansk Folkeparti hevda at verken kulturradikale smaksdommarar eller muslimar var ekte danskar.

Jamvel om Danmark har hatt eit ganske stort høgrepopulistisk parti sidan tidleg i 1970-åra, har ikkje den parlamentariske innverknaden vore særleg stor før i dei seinare åra. Dei andre partia gjorde heller opp seg i mellom enn å involvere Fremskridtspartiet, og seinare Dansk Folkeparti. Dette har endra seg sidan først på 2000-talet, då Dansk Folkeparti i fleire val gav den danske høgresida i politikken fleirtal uavhengig av sentrumspartia.

Dansk Folkeparti vart det nest største partiet i dansk politikk etter sosialdemokratane ved valet i 2015. Partiet vart etter valet støtteparti for Venstre, som sit med regjeringsmakta. Den høge veljaroppslutnaden om Dansk Folkeparti kan vere ein av grunnane til at Danmark i regelen har vore tidlegare ute med innstrammingar i innvandringspolitikken enn dei andre skandinaviske landa. Innvandringsdebatten har vore retta inn mot kva som er økonomisk berekraftig. I mindre grad enn til dømes i Sverige har det dreia seg om diskriminering. Og i Danmark er innvandringa meir enn i Noreg basert på behova i arbeidsmarknaden. Innstrammingane har gjort at dansk innvandringspolitikk frå å vere ei sak med lite støtte i veljarmassen dei siste åra har vore ei sak der ein stor del av veljarane støttar politikken.

I Sverige var det høgrepopulistiske partiet Sverigedemokraterna ei vidareføring av høgreekstreme og rasistiske grupper då det vart danna i 1998. Sverigedemokraterna har såleis ein annan bakgrunn enn det som er tilfelle med det norske Framstegspartiet og det danske Fremskridtspartiet. Dei to sistnemnde partia var opphavleg skatteprotestparti, medan delar av Sverigedemokraterna hadde nynazistisk bakgrunn. Dei siste åra har partiet lagt vekt på å få ein breiare politisk profil og på å gjere innvandringskritikken mindre ekstrem. Fleire medlemer med rasistiske synsmåtar har vorte ekskluderte. Partiet har hatt sterk vekst både i medlemstal og veljaroppslutnad. Sverigedemokraterna fekk 13 prosent av røystene ved valet i 2014 og vart det tredje største partiet i den svenske Riksdagen. Etter valet har partiet vakse endå meir, og Sverigedemokraterna fekk i 2016 og 2017 jamleg tett opp mot 20 prosent på meiningsmålingane.

Dei andre partia har ikkje vilja samarbeide med Sverigedemokraterna i Riksdagen. Difor var det sentrum-venstrepartia som danna regjering i Sverige etter valet i 2014, jamvel om det var fleirtal for dei ikkje-sosialistiske partia, om ein reknar Sverigedemokraterna med til dei sistnemnde. Statsministeren i Sverige, sosialdemokraten Stefan Löfven, omtalte etter valet i 2014 Sverigedemokraterna som nyfascistiske. Sverige har lenge hatt ein svært liberal innvandringspolitikk. Den politiske debatten om utfordringar i kjølvatnet av innvandringa har vorte dempa.

Jimmie Åkesson frå partiet Sverigedemokraterna (2015). Foto: Per Pettersson, Flickr.com CC BY 2.0.

Jimmie Åkesson frå partiet Sverigedemokraterna (2015). Foto: Per Pettersson, Flickr.com CC BY 2.0.

Debatt- og samarbeidsklima

Den veksande oppslutnaden om Sverigedemokraterna kan vere eit teikn på at mange veljarar opplever dei andre partia som for atterhaldne i innvandringsdebatten. Det er ein skilnad i debattklimaet i Noreg, Sverige og Danmark om innvandringsspørsmål, til dømes kan media i dei tre landa i ulik grad vere atterhaldne med å opplyse om etnisk bakgrunn til kriminelle. I Sverige har dei vore svært atterhaldne med å verke støytande mot innvandrargrupper, medan det har vore motsett i Danmark. Noreg har vore i ein mellomsituasjon. Tanken bak den forsiktige haldninga er at ein ikkje bør nøre opp om rasisme i samfunnet eller spreie usanne mytar. Risikoen er at det fører til at viktige samfunnsspørsmål ikkje vert diskuterte, og at politikarar og media misser tillit.

Det er også stor skilnad i dei nordiske landa på korleis dei andre partia møter dei partia som har høgrepopulistiske trekk. I Sverige vil ikkje dei andre partia samarbeide med Sverigedemokraterna, og det liknar situasjonen slik han var i Noreg og Danmark før 2000-talet. Sidan den gongen har dei andre liberalkonservative partia opna for samarbeid i dei nordiske landa, men altså med unntak av Sverige. I Noreg frå 2013 til 2017 og i Finland sidan 2015 sat respektivt Framstegspartiet og Sannfinnane i regjering. I Danmark er det jamvel teikn på at sosialdemokratane opnar opp for samarbeid med Dansk Folkeparti. Etter valet i 2015 enda regjeringsforhandlingane med at Dansk Folkeparti vart eit støtteparti for det danske regjeringspartiet Venstre, i staden for å gå inn i regjeringa.

Kjelder

Knut Heidar, Einar Berntzen og Elisabeth Bakke (red.): Politikk i Europa. Oslo 2008

Oddbjørn Knudsen (red.): The Nordic Models in Political Science. Challenged, but still viable? Bergen 2017

Jan-Werner Müller: What is populism? Philadelphia 2016

Ketil Raknes: Høyrepopulismens hemmeligheter. Oslo 2012

«Populisme», Pax Leksikon. Oslo 1980

Kent Andersen og Christian Tybring-Gjedde: «Drøm fra Disneyland», aftenposten.no, 27.8.2010: http://www.aftenposten.no/meninger/kronikk/Drom-fra-Disneyland-212763b.html [lesedato 25.5.2017]

Alf Ole Ask: «Dansk fagbevegelse presset frem samarbeid mellom Sosialdemokratene og Dansk Folkeparti». aftenposten.no, 13.3.2017: http://www.aftenposten.no/verden/Dansk-fagbevegelse-presset-frem-samarbeid-mellom-Sosialdemokratene-og-Dansk-Folkeparti-616870b.html [lesedato 28.5.2017]

Trond Johansen: «Et populistisk manifest? En analyse av Fremskrittspartiets partiprogram og populistisk profil vis-à-vis Dansk Folkeparti og Sverigedemokraterna». Hovudoppgåve i statsvitskap, Universitetet i Oslo, 2007: https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/14605/Johansen_Master.pdf?sequence=1 [lesedato 25.5.2017]

Anders Ravik Jupskås: «Høyrepopulisme er langt fra høyreekstremisme». dagbladet.no, 29.9.2011: http://www.dagbladet.no/kultur/hoyrepopulisme-er-langt-fra-hoyreekstremisme/63504727 [lesedato 21.5.2017]

Øystein Kløvstad Langberg: «Polen er gått fra suksesshistorie til versting på to måneder», aftenposten.no, 11.1.2016: http://www.aftenposten.no/verden/Polen-er-gatt-fra-suksesshistorie-til-versting-pa-to-maneder-15207b.html [lesedato 26.5.2017]

Yngve Leonhardsen: «Mørk skygge over Ungarns historie», aftenposteninnsikt.no, mars 2015 (utgåve 3): http://www.aftenposteninnsikt.no/viten/m-rk-skygge-over-ungarns-historie [lesedato 21.5.2017]

NTB: «Löfven: SD er et nyfascistisk parti». vg.no, 6.12.2014: http://www.vg.no/nyheter/utenriks/sverige/lofven-sd-er-et-nyfascistisk-parti/a/23350541/ [lesedato 25.5.2017]

Honor Mahony: «Orban wants to build 'illiberal state'». euobserver.no, 28.7.2014: https://euobserver.com/political/125128 [lesedato 25.5.2017]

«Sannfinländerna». snl.no: https://snl.no/Sannfinl%C3%A4nderna [lesedato 25.5.2017]

Sylo Taraku: «Populistisk vind i Europa. Hva står på spill og hvordan respondere?», perspektivnotat frå tankesmia Agenda, 2017: http://www.tankesmienagenda.no/wp-content/uploads/Webversjon-Perspektivnotat-Sylo-Taraku-Populisme-16-mars-2017.pdf [lesedato 17.4.2017]

«Bannon's war». Frontline documentary, 2017: www.youtube.com/watch?v=Zc8SyzoQayo [lesedato 2.6.2017]

Peikarar

Nettstaden til det høgrepopulistiske svenske partiet Sverigedemokraterna 

Nettstaden til dei høgrepopulistiske partia si partigruppe i Europa-parlamentet 

Breitbart, høgrepopulistisk digital nyhendeplattform i USA 

Først publisert: 16.08.2017
Sist oppdatert: 10.09.2018