Hopp til innhold
X
Innhald

Jürgen Habermas

Jürgen Habermas, tysk professor i filosofi og sosiologi, modernitetsforskar og tungvektar i politisk debatt, forgrunnsfigur i vesteuropeisk filosofi og samfunnsvitskap gjennom eit halvt hundreår.

Jürgen Habermas er fødd i Düsseldorf i Tyskland 18. juni 1929. Han tok doktorgraden i filosofi ved universitetet i Marburg i 1954 og fekk forskarstilling ved Institutt for sosialvitskap i Frankfurt i 1956. Med habilitasjonsavhandlinga Borgerlig offentlighet (1961) kvalifiserte han seg til professorat og vart i 1964 utnemnd til professor i filosofi og sosiologi ved universitetet i Frankfurt. Der var han til 1994, bortsett frå ti år ved Max Planck-instituttet i München.

I 1960-åra var han ideologisk leiar for den radikale studentrørsla i Tyskland. Det politiske engasjementet fekk akademisk utløp ved Frankfurtarskulen, som var eit forskingssentrum for marxistisk inspirert opposisjon. Her skreiv han Borgerlig offentlighet, ein tverrfagleg analyse av moderniteten generelt og demokratiet spesielt. Hovudkonklusjonen er at det offentlege rommet er svekt, og demokratiet har forfalle. Forskinga hans går ut på å forstå korleis demokratiet kan lære av feila og tilpasse seg nye krav.

Grunnforståinga er at demokratiet byggjer på deltaking og fornuft, som oppstår og ytrar seg gjennom offentlege samtalar. I Teorien om kommunikativ handling (1981) drøftar han føresetnadene for den gode samtalen. Han slår fast at dialogen må vere herredømefri, slik at krafta i dei beste argumenta vinn fram, og deltakarane må ha vilje til å til å kome fram til felles løysingar. Opplyste, offentlege samtalar gjer innbyggjarar til borgarar, sikrar kommunikasjon mellom styrande og styrte og varslar dersom politikarane kjem ut av den demokratiske kursen.

I skuggen av naziveldet har Habermas vore blant dei fremste til å tale demokratiet si sak i Tyskland. Han har fått mange æresutmerkingar, mellom dei Holberg-prisen i 2005 og Erasmus-prisen for fremjing av europeisk kultur i 2013.

(Artikkelen held fram etter videoen)

Video: Intervju med Jürgen Habermas (engelsk, 4:56 minutt), 2005

Demokrati byggjer på deltaking

Samspelet mellom sivilsamfunn og stat er dynamikken i det demokratiske styresettet. Habermas understrekar at legitimiteten til statsmakta eine og åleine ligg i dialogen med opplyste borgarar. Alternativet er maktutøving gjennom vald.

I Borgerlig offentlighet tek han for seg demokratiet si historiske utvikling i Vest-Europa. På 1700-talet byrja borgarskapet i England å møtest i det offentlege rommet for diskutere saker av felles interesse, på 1800-talet skjedde det same i Frankrike og Tyskland. Ikkje stand og stilling, men argumenta til deltakarane avgjer utfallet av diskusjonane, som eit uttrykk for allmennviljen. Direkte samtalar mellom likeverdige borgarar er idealtypen av det offentlege livet, til skilnad frå førmoderne samfunn, der innbyggjarane var undersåttar.

I det 20. hundreåret hadde demokratiet fjerna seg langt frå idealet. Urbanisering braut opp dei stabile relasjonane i småsamfunna og gjorde samtalen vanskeleg. Sjølv om opplysningsnivået hos folk aldri hadde vore høgare, var det i aukande grad ekspertar og profesjonelle politikarar som la premissane for debatten. Den offentlege samtalen var splitta i særinteresser, avstanden mellom politikarar og borgarar auka, og vitskapen sitt bidrag til verdskrigane hadde bleikna trua på kunnskap som forsvar mot politisk forfall. Kort sagt, demokratiet i det moderne samfunnet greidde ikkje å innfri dei forventningane det hadde bore i seg.

Livsverd og system

For å forklare den politiske forvitringa tek Habermas i bruk systemomgrepet. Systema er mange og overlappande. Familien er det minste og staten det største. Mellom dei ligg det offentlege rommet, med ei mengd sosiale møteplassar der vi legg bak oss det private og opptrer som samfunnsmedlemer. Dette er livsverda, ein maktfri sone der folk tek del på like fot og som heile menneske, her vert meiningar til.

Opphaveleg var livsverda heile verda, men med moderniseringa vart det eine livsområdet etter det andre skilde ut som separate system, med eigne køyrereglar. I særleg grad har politikken, byråkratiet og marknadsøkonomien fjerna seg langt frå livsverda. Her rår den instrumentelle rasjonaliteten, med formaliserte samtalar og rollefordeling. Eit mindretal bestemmer over andre gjennom reglar, ekspertise og pengar. Vedtaka som systema kjem fram til, kan vere tenlege, men kommunikasjonen mellom partane har teke slutt. Vi møter ikkje systemet som medspelarar, men i underordna roller som kundar, klientar og forbrukarar.

Faren, ifølgje Habermas, er at systemet koloniserer livsverda ved å trengje seg inn og rydde veg for systemlogikk. Delsystema orienterer seg i aukande grad mot rasjonalitet, effektivitet og ekspertise. Pengebruk pregar stadig fleire relasjonar. Barnepass vert profesjonalisert, sjukehus vert butikk. Den offentlege debatten står i fare for å verte meir påverka ovanfrå enn nedanfrå og undergrev dermed sivilsamfunnet si rolle som kritisk offentlegheit.

Den offentlege samtalen må gjenreisast

Strategien for å styrkje livsverda er å gjenreise det offentlege ordskiftet som navet i det politiske hjulet. Det er i det offentlege rommet dei politiske debattane startar, og det er dit dei kjem tilbake i form av vedtak og forpliktande gode. I den uskrivne kontrakten ligg det at sivilsamfunnet skal følgje med på og kritisere politikarane sine disposisjonar. Det sjølvkorrigerande, demokratiske krinsløpet er for Habermas idealtypen som vestlege samfunn må nærme seg.

I Teorien om kommunikativ handling drøftar han kva som kjenneteiknar den ideelle samtalen. Vilkåra er at alle skal kunne vere med, deltakarane må ta omsyn til kvarandre sine argument, og dei må ha eit felles mål om å kome fram til semje. Påstandar må vere sanne og normer gyldige, og til liks med Kant meiner Habermas at også moralske normer kan grunngivast rasjonelt. Der Kant snakkar om det kategoriske imperativ som målestokk for det moralsk gyldige, introduserer Habermas universaliseringsprinsippet. Kjernen er at dei som argumenterer på grunnlag av bestemte moralnormer, sjølve må akseptere konsekvensane av dei same normene.

Habermas sin diagnose av det moderne samfunnet viser at demokratiet er feilfritt, men at det er mogleg å korrigere feila. For opplysningsfilosofen Habermas er det rasjonelle mennesket skapar av demokratiet. Meir enn det, fornuft og demokrati er to sider av same sak. Difor er han optimist på demokratiet sine vegner.

Grunnlovspatriotisme som demokratisk grunnmur

Med åra modifiserte Habermas krava til den ideelle samtalen. Han ser at basisen for ei felles forståing er endra. I nasjonalstaten byggjer samtalen på verdiar med utspring i felles språkleg og kulturell forståing. I moderne samfunn er den nasjonale einskapen oppstykka, og globalisering og folkevandring forsterkar fragmenteringa. Det gjer dialogen vanskelegare. Konkurrerande moralske normer kan kome i konflikt og samfunnsveven rakne.

Situasjonen gjer at han rettar merksemda mot kva som kan skape samanhengskraft i liberale, fleirkulturelle samfunn. Eitt av svara er rettssystemet. Det sikrar at demokratiet følgjer sine eigne spelereglar, og at innbyggjarane sine rettar vert respekterte. Den rasjonelle samtalen er framleis viktig, men sidan deltakarane representerer stadig fleire sosiale praksisar, er det vanskeleg å oppnå semje. Overordna kompromiss får halde. Aller viktigast er det å vere samde om reglane for debatten. Dersom reglane vert oppfatta som rettferdige, aksepterer ein vedtaka som gyldige og opparbeider tillit til det politiske systemet.

I 1990-åra kom Habermas med Faktizität und Geltung (1992) (Faktisitet og gyldigheit, ikkje omsett til norsk) og andre bøker om statsteori. Han tek tanken om rettsstaten eit steg vidare ved å halde fram forfatningspatriotisme som kjelde til solidaritet. Ved å slutte opp om nasjonale og internasjonale grunnlover skaper folk nye former for fellesskap. Den kollektive identiteten ligg ikkje lenger i felles språk og verdiar, men i rettslege rammeverk. Identitet er ikkje medfødd, men noko som kan skapast.

Samfunnet må gi rom for religion

Også i synet på religion har Habermas endra ståstad, frå kritikk til forsiktig aksept. Som sosiolog er han oppteken av religionen si samfunnsintegrerande kraft. I førmoderne samfunn var religionen limet som heldt samfunnet saman og gav motivasjon og retning. I moderne samfunn lid menneska av meiningstap. Kyrkja har mist autoritet, men kristendomen er ikkje ute av livsverda, og nye religionar har kome til. Innsikta gjer Habermas meir velvillig til å anerkjenne religion som relevant. Ved tildelinga av Holberg-prisen i Bergen i 2005 var temaet nettopp religionen sin plass i det offentlege livet.

I Sekulariseringens dialektikk (2008) samtaler han med pave Benedict om grensene mellom fornuft og religion. Habermas argumenterer for at tru og fornuft må kunne sameksistere på fredeleg vis, men set som premiss at den sekulære staten ikkje skal ofrast. Religiøse grupper skal ein lytte til, men dei må akseptere at samfunnet sine lover er verdslege. Han konkluderer med at religionen si rolle er eit av mange dilemma i det moderne som eit ufullendt prosjekt.

Kritikk av Habermas

Fleire av Habermas sine filosofiske grunnpremissar har møtt motstand hos fagfellar. Sosiologen Zygmunt Baumann deler ikkje Habermas sitt optimistiske syn på fornufta. I ein studie av nazismen kjem han fram til at det ikkje var samanbrot av fornufta som dreiv fram jødeutryddinga, men tvert om moderne kjerneverdiar som rasjonalitet og effektivitet.

Ein annan skepsis mot rasjonaliteten kjem frå språkfilosofen Jacques Derrida. Gjennom dekonstruksjon av språket avslører han at tankar er motsetningsfylte og logisk tenking upåliteleg. Fornuft og sanning er forma av sosial og kulturell bakgrunn og er relative storleikar meir enn rasjonelle.

Moralfilosofen John Rawls er ueinig i Habermas si vektlegging av deltakande demokrati. Rawls meiner at menneska skal vere frie til å søkje lukke på den måten som passar dei, og at verken filosofar eller politikarar kan bestemme kva «det gode liv» er.

Som skarp samfunnsdebattant har Habermas møtt skarpe motførestillingar. I EU-debatten er det særleg teorien om forfatningspatriotisme som alternativ til deltaking og kulturell integrasjon som har fått motbør.

Habermas sitt svar på akademisk og politisk kritikk har vore å gå i dialog med meiningsmotstandarane, både skriftleg og munnleg.

Kjelder

Jürgen Habermas: Borgerlig offentlighet. Omsett av Elling Schwabe-Hansen, Helge Høibraaten og Jon Øien, med innleiing av Helge Høibraaten. Oslo 1971

Jürgen Habermas og Joseph Ratzinger: Sekulariseringens dialektikk. Om fornuft og religion. Oslo 2008

Jürgen Habermas: Kommunikasjon, handling, moral og rett (utdrag frå Theorie des kommunikativen Handelns, 1981), omsett og med forord av Jon-Alfred Smith og Jon-Hjalmar Smith http://www.nb.no/nbsok/nb/bb1e5d765f6148f7e0ddcda8c8d512a1?index=1#3 [lesedato 27.1.2017]

Peder Inge Knutsen Samdal: Religion i offentligheten. Masteroppgåve ved Universitetet i Oslo, 2011 https://www.duo.uio.no/handle/10852/32848 [lesedato 27.1.2017]

Anders Aalbu: Et forsøk på en borgerlig offentlighet. Det norske kommentariatet på Twitter. Masteroppgåve ved Universitetet i Oslo, 2012 https://aalbu.files.wordpress.com/2013/01/master-aalbu.pdf [lesedato 27.1.2017]

Først publisert: 25.07.2017
Sist oppdatert: 27.06.2019