Hopp til innhold
Sergej Prokofjev, fotografert i perioden 1918–1920. Foto: Bain News Service. Kjelde: Library of Congress, loc.gov. Arkivnr.: LC-DIG-ggbain-28258. Ingen kjende restriksjonar.
Sergej Prokofjev, fotografert i perioden 1918–1920. Foto: Bain News Service. Kjelde: Library of Congress, loc.gov. Arkivnr.: LC-DIG-ggbain-28258. Ingen kjende restriksjonar.
X
Innhald

Sergej Prokofjev

Sergej Prokofjev var ein russisk-sovjetisk pianist og komponist – mellom dei mest folkekjære i den modernistiske tradisjonen.

Sergej Sergejevitsj Prokofjev var fødd 27. april 1891 i Sontovka, som då var del av det russiske tsarriket og i dag ligg i Aust-Ukraina. Han døydde 5. mars 1953 i Moskva.

Prokofjev bygde karrieren i 1920-åra i Europa frå basen sin i Paris, med modernistiske verk som balletten Chout (op. 21), tredje klaverkonsert (op. 26) og operaen Kjærleik til tre appelsinar (op. 33).

Det mest påfallande ved biografien til Prokofjev er avgjerda om å flytte heim att til Russland i 1936, midt under «Den store terroren» under Josef Stalin. Ein kan forklare dette valet med eit samanfall mellom den sovjetiske kulturpolitikken og Prokofjev si eiga musikalske utvikling. Den sovjetiske såkalla sosialistrealismen innebar innanfor musikken storslått, men tydeleg og lettfatta, tematikk og melodi. Dette var som musikk i øyret til Prokofjev, som var desillusjonert i møtet med avantgarde-musikken i Europa i mellomkrigstida (jf. til dømes Arnold Schönberg). Han ønskte å trå etter det han kalla ei «ny enkelheit», som innebar mindre dissonans, mindre aggressivitet, meir lyrisk melodi og meir gjennomsiktig orkestrering – men i eit nytt tonespråk for ei ny tid. Eit av dei første, og mest illustrerande, verka i denne nye stilen er balletten Romeo og Julie (op. 64).

Prokofjev oppdaga snart at dei kulturpolitiske rammene i Sovjetunionen var langt trongare og lunefulle enn det han hadde innbilt seg og vorte førespegla. Stilen hans var for særmerkt, og stjernestatusen for høg, til eit stabilt og lukkeleg liv og virke i Sovjetunionen. Dei 17 åra der vart ein berg- og dalbane mellom fordømming og lovprising – sensur og rehabilitering. Mykje av programmusikken og fleire av dei dramatiske verka hans, som operaen Krig og fred (op. 91), vart kritiserte for ikkje å vere heroiske og patriotiske nok. Femte symfoni (op. 100) vann den prestisjetunge stalinprisen. Sjette symfoni (op. 111), trass svært likt tonespråk, fekk påklistra merkelappen «formalisme» og vart bannlyst. Samstundes vaks det i 1950-åra fram ein ny generasjon sovjetiske musikarar som forsvarte Prokofjev standhaftig, leidd av pianisten Svjatoslav Richter og cellisten Mstislav Rostropovitsj.

Trass i dei vanskelege arbeidsforholda er det frå denne sovjetiske perioden at mange av dei i ettertid mest lovpriste verka til Prokofjev stammar. I tillegg til verka ovanfor kjem ein ikkje utanom å nemne Peter og ulven (op. 67), filmmusikken til Alexander Nevskij (op. 78) og dei fire siste klaversonatane. Prokofjev sjølv sette, ifølgje Richter, den femte symfonien aller høgast.

«Enkelheita» til Prokofjev inneber på ingen måte minimalisme, og musikken hans er tydeleg forankra i den modernistiske tradisjonen. Han var ein føregangsmann òg for moderne scenekunst, særleg gjennom den slåande operaen Kjærleik til tre appelsinar, frå 1919. Denne operaen innførte fleire modernistiske trekk nokre år før dei byrja å dukke opp på teateret, slik som metateater og det å bryte den fjerde veggen. Banebrytande var òg samarbeidsprosjekta med filmskaparen Sergej Eisenstein to tiår seinare.

Skjebnens ironi ordna det slik at Prokofjev døydde i Moskva 5. mars 1953, same dag som Stalin.

 

Kjelder

Daniel Jaffé: Sergey Prokofiev. London 2008

Stephen Press: «'I Came Too Soon'. Prokofiev's Early Career in America», i Simon Morrison (red.): Sergey Prokofiev and His World. Princeton 2008

Harlow Robinson: Sergey Prokofiev. A Biography. New York 1987

Richard Taruskin: Music in the Early 20th Century Music. Oxford History of Western Music. Oxford 2010

 

Peikarar

Ny Tid: «Mot hverandrei livet, forent i døden». Om Prokofjev og Stalin i høve 50-årsjubileet for dødsdagen til begge, nytid.no

Oversikt over og notar til verk av Prokofjev på International Music Score Library Project, imslp.org

Konsertar i Oslo Konserthus, oslokonserthus.no

Først publisert: 20.02.2020
Sist oppdatert: 27.04.2020