Hopp til innhold
X
Innhald

Karbohydrat

Karbohydrat er ei viktig energikjelde for kroppen. Karbohydrata blir delte inn i tre hovudgrupper etter om dei er mono-, di- eller polysakkarid. «Mono» tyder éin, «di» tyder to, og «poly» tyder mange.

Karbohydrata er enkle for kroppen å bryte ned, så dei er ei rask energikjelde. Når vi et mat som er rik på karbohydrat, bryt fordøyinga vår det ned til enkle sukkerartar som glukose, fruktose eller galaktose. Glukose er den vanlegaste sukkerarten, som dei fleste levande organismar har lettast for å ta opp. På same tid som vi får i oss glukose, skil bukspyttkjertelen ut hormonet insulin. Insulin er nødvendig for at glukosen skal gå frå blodet og inn i cellene i kroppen. For cellene, vevet og andre organ i kroppen er glukose energi. Overskot av glukose blir lagra i levra, musklar og feittceller i form av glykogen og feitt. Kroppen tek i bruk desse lagera dersom vi får i oss lite næring, til dømes under sjukdom, eller dersom vi har drive med hard fysisk aktivitet. 

Karbohydrat består av atoma hydrogen, oksygen og karbon. Karbonatoma dannar ein ring av anten fem eller seks karbonatom, som er sette saman på ulikt vis, monosakkarid. Monosakkarida er byggjeklossar for dei noko større karbohydrata. Langsame karbohydrat er bra for kroppen, og vi finn dei i grove kornprodukt, grønsaker, belgfrukter, frukt og bær. Raske karbohydrat er ikkje bra for kroppen, og ein bør ikkje ete for mykje av dei. Det gjeld søtsaker, juice, brus, energidrikk, kaker, kvitt brød, pasta og liknande. Langsame karbohydrat gir oss både vitamin, mineral og fiber. Raske karbohydrat gir oss energi, men lite næringsstoff.

Monosakkarid er karbohydrat som berre består av éin karbonring. Nokre monosakkarid dannar ein karbonring med fem karbonatom, og nokre dannar ein karbonring med seks karbonatom. Druesukker (glukose) og fruktsukker (fruktose) er døme på monosakkarid. Druesukker er ein vanleg sukkerart i planteriket. Plantane dannar druesukker gjennom fotosyntesen. Monosakkarid er byggjesteinar for alle karbohydrat. Vi får i oss druesukker når vi et honning, søte bær, frukt og grønsaker. Fruktose er eit vanleg monosakkarid og dannar ein karbonring med fem karbonatom. Fruktose er det som gjer at honning, frukt og bær har den søte smaken.

Disakkarid er to monosakkarid som er lenkja saman med eit oksygenatom imellom seg. Dei vanlegaste disakkarida er sukrose (vanleg sukker) og laktose (mjølkesukker), dei smakar søtt. I tynntarmen finst det enzym som spaltar disakkarida til to monosakkarid, som det er lettare for kroppen å ta opp. Sukrose er danna av monosakkarida fruktsukker og druesukker, med eit oksygenatom som bind dei saman. Laktose finn vi i mjølk og søte mjølkeprodukt. Laktose blir danna av monosakkarida galaktose og glukose, med eit oksygenatom som bind dei saman.

I Vest-Europa har om lag 2–8 prosent av befolkninga laktoseintoleranse. I Sør- og Aust-Europa er talet på laktoseintolerante mellom 30 og 80 prosent av befolkninga. Å vere laktoseintolerant vil seie at ein har små mengder av enzymet laktase i slimhinna på tynntarmen, og det gir nedsett toleranse for laktose (mjølkesukker).

Polysakkarid er lange kjeder med glukosemolekyl, bundne saman på ulikt vis, noko som gir molekyla ulik form, og det spelar ei rolle for eigenskapar og funksjonar. Stivelse, glykogen og cellulose er nokre døme på polysakkarid. Stivelse er eit polysakkarid som plantane lagrar til seinare bruk. Stivelse består av 100–1000 glukosemolekylar. Ploysakkaridet stivelse finn vi i røter, knollar og frø. Den viktigaste kjelda vi har til stivelse, er kornprodukt, poteter og grønsaker.

Sidan stivelsemolekylet er så stort, må kroppen bryte det ned i mindre delar. I spyttet vårt er det eit enzym vi som kallar amylase. Amylase deler opp stivelsemolekylet til disakkaridet maltose. Det er lettare for tarmen å ta opp mono- og disakkarid. Glykogen er eit polysakkarid som berre finst i animalisk vev, lever og musklar. Molekylet liknar stivelse, men inneheld fleire glukosedelar. Dyra og menneskekroppen lagrar energi i form av glykogen. Kroppen hentar energi frå glykogenlagra når det er ei stund sidan sist vi fekk i oss mat.

Cellulose består av lange ugreina kjeder av glukose. Cellulosefibrar er stive og finst i den viktigaste delen av celleveggen i plantecellene. Cellulose er eit karbohydrat som vi menneske ikkje greier å bryte ned i fordøyinga vår. Men vi bør likevel ete mat som inneheld cellulose. Cellulosefibrane stimulerer og reinsar tarmane våre, vi kallar det kostfiber.


Kjelder

Hanne S. Finstad og Jørgen Kolderup: Trigger 10, 2. opplag. Oslo 2008

Bjørg E. B. Aurebekk ofl.: «Karbohydrater gir energi», ndla.no, sist oppdatert 21.12.2018: https://ndla.no/subjects/subject:21/topic:1:183343/topic:1:183319/resource:1:2834 [lesedato 19.4.2019]

Øyvind Bønes: «Disakkarider – to monosakkarider sammen», ndla.no, 21.12.2018: https://ndla.no/subjects/subject:21/topic:1:183343/topic:1:183319/resource:1:2863 [lesedato 19.4.2019]

Øyvind Bønes: «Monosakkarider – enkle karbohydrater», ndla.no, sist oppdatert 21.12.2018: https://ndla.no/subjects/subject:21/topic:1:183343/topic:1:183319/resource:1:2860 [lesedato 19.4.2019]

Øyvind Bønes: «Polysakkarider – lange glukosekjeder», ndla.no, sist oppdatert 23.1.2019: https://ndla.no/subjects/subject:21/topic:1:183343/topic:1:183319/resource:1:2867 [lesedato 19.4.2019]

Merethe Kvam: «Karbohydrater», nhi.no, sist oppdatert 29.1.2019: https://nhi.no/kosthold/ernaring/karbohydrater/ [lesedato 19.4.2019]

Norsk helseinformatikk: «Laktoseintoleranse – melkesukkerintoleranse», nhi.no, sist oppdatert 27.7.2018: https://nhi.no/sykdommer/barn/magetarm/laktoseintoleranse-melkesukkerintoleranse/ [lesedato 21.5.2019]

Peikarar

Nasjonal digital læringsarena: «Karbohydrater», youtube.com https://www.youtube.com/watch?v=Esn8TZq6A8s

Silje Bjørnstad: «7 karbohydratkilder du bør spise», side2.no https://www.side2.no/helse/7-karbohydratkilder-du-bor-spise-4477427

Opplysningskontoret for egg og kjøtt: «Karbohydrater», matprat.no https://www.matprat.no/artikler/ernaring/karbohydrater/ Norsk Helseinformatikk: «Enzymer», nhi.no https://nhi.no/animasjoner/magetarm/enzymer/

Først publisert: 11.11.2019
Sist oppdatert: 22.11.2019