Hopp til innhold
X
Innhald

Persisk

Tulipan og turban har opphav i eitt og same persiske ordet.

Ordhistorie
Vi har lånt mange ord frå persisk, mellom anna desse:
NORSK
PERSISK
basar
bāzār
ﺑﺎﺯﺍﺭ
'marknad'
karavane
kārvān
ﻛﺎﺭﻭﺍﻥ
'kameltog', 'reiseselskap'
sjakk, sjekk
šāh
ﺷﺎﻩ
'konge'
divan
dīvān
ﺩﻳﻮﺍﻥ
'diktsamling', 'kanselli', 'møterom'
khaki
xākī
ﺧﺎﻛﻰ
'støvete', 'full av jord'
tulipan, turban
dolband
ﺩﻟﺒﻨﺪ
'turban'
Språkfamilie
Persisk er eit sørvest-iransk språk. Saman med dei indoariske og dei dardiske språka utgjer iransk den indoiranske greina av indoeuropeisk. Vi nyttar nypersisk som ei samnemning for tadsjikisk, dari og persisk.
Språkhistorie
Ein deler persisk språkhistorie i tre hovudbolkar:
NAMN
TIDSROM
SKRIFT
gamalpersisk
ca. 525 – 300 f.Kr.
kileskrift
mellompersisk
ca. 300 f.Kr. – 800 e.Kr.
pahlavi, manikeisk, avestisk
nypersisk
frå 800 e.Kr.
arabisk
Den islamske hærtakinga av Persia i 640-åra innleidde ein ny æra i historia til det persiske språket. Det blei lingua franca i den austlege delen av den muslimske verda. I India blei det offisielt språk, og det blei kulturspråket i mange islamske dynasti, mellom anna i mogulriket (1526–1857), persisk Šāhān-e moɣūl, som styrte over store delar av det indiske subkontinentet.
Språksystem
Persisk er mellom dei få indoeuropeiske språka som har mist alle spor etter skiljet mellom maskulinum og femininum, og pronomenet ū ﺍﻭ 'ho/han' blir nytta om menneske av begge kjønn.
Eit karakteristisk drag ved persisk – eller nypersisk generelt – er ezāfe-konstruksjonen:
ketāb-e man 'boka mi'
Ketāb (frå arabisk kitāb) 'bok' har den enklitiske ezāfe-markøren -e (-ye etter vokal), som blir nytta når substantivet er følgt av eit underordna ledd. Man tyder 'eg'. Vi kan òg ta med adjektivet tāze 'ny:
ketāb-e tāze-ye man 'den nye boka mi'
Setninga nedanfor viser at persisk er eit SOV-språk: Først kjem subjektet, til slutt kjem verbet, og mellom dei kjem objektet og andre ledd:
SUBJEKT
OBJEKT
ADVERBIAL
VERB
Mard
pūl-rā
be-mā
dād.
'mann'
'pengar-akk'
'til-oss'
'gav'
'Mannen gav oss pengane.'
Suffikset -rā viser at objektet er bunde. Det manglar ved ubunde objekt, og mard pūl be-mā dād tyder 'mannen gav oss pengar'.
Uttale
Persisk har tre korte og tre lange vokalar, her skrivne i arabisk skrift, latinsk translitterasjon og IPA-transkripsjon:
e [e] 
o [o] 
ى ī [iː]
و ū [uː]
a [æ]
ا ā [ɒː]
Korte vokalar blir ikkje skrivne i vanleg ortografi, men kan skrivast med små symbol i mellom anna lærebøker i persisk for utlendingar: e med ِ under bokstaven, a ned َ over bokstaven, o med ُ over bokstaven. Konsonantsystemet ser slik ut, i arabisk skrift, latinsk translitterasjon og IPA-transkripsjon:
پ p
ت t
چ c [tʃ]
ک k
ء [ʔ]
ب b
د d
ج j [dʒ]
گ ɡ
م m
ن n
ف f 
س s
ش š [ʃ]
خ x
ه h
و v
ز z 
ژ ž [ʒ]
غ ɣ
ر r
ل l
ى y [j]
غ ɣ blir uttalt [ɢ] fremst i ord, etter nasal og som geminert (dobbel), og som [ɣ] elles. I lånord frå arabisk finst det ein del andre bokstavar, som blir uttalte slik denne tabellen viser:
BERRE I ARABISKE LÅNORD
I PERSISKE ARVEORD
UTTALE
ث ص
س
s
ح
ه
h
ذ ض ظ
ز
z
ط
ت
t
ع
ء
ق
غ
ɣ
Trykket ligg oftast på den siste stavinga i ordet, til dømes keˈtāb 'bok', boˈzorg 'stor'. Enklitiske element, som ezāfe-markøren -e, er trykksvake: keˈtāb-e tāˈze 'ny bok'. Ein del verbformer har eit trykksterkt prefiks, til dømes ˈna-dād 'ho/han gav ikkje'.
Kjelder
L.P Elwell-Sutton: Elementary Persian Grammar. Cambridge at the University Press 1963
John Mace: Persian Grammar. For Reference and Revision. Routledge. Oxford 2002
Farzad Narguess: Teach Yourself Modern Persian. Teach Yourself Books. London 2004
Abdorreza Rafiee: Colloquial Persian. The Complete Course for Beginners. Routledge, Oxford 2001
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 23.11.2011
Sist oppdatert: 20.03.2019