Hopp til innhold
Hans Seland. Foto: Nygreen, Flekkefjord. Frå Norsk Allkunneboks arkiv. Nytta etter avtale med Nynorsk kultursentrum og Nasjonalbiblioteket.
Hans Seland. Foto: Nygreen, Flekkefjord. Frå Norsk Allkunneboks arkiv. Nytta etter avtale med Nynorsk kultursentrum og Nasjonalbiblioteket.
X
Innhald

Hans Seland

Hans Seland, forfattar, folkelivsskildrar og humorist. I tillegg til å skrive bøker reiste han mykje rundt og opptredde, og i samtida si var han blant landets fremste og mest populære munnlege forteljekunstnarar.

Seland vart fødd på Seland ved Flekkefjord 5. mars 1867, og der døydde han 30. juni 1949. Han tok utdanning på jordbruksskulen på Stend og overtok seinare slektsgarden etter faren. Han fann tidleg ut at han ville bli diktar, og tok i bruk sine gode evner som forfattar.
 
Frå 1890 til 1947 skreiv han over 50 bøker i ulike sjangrar: barne- og ungdomsbøker, skjemtesoger, folkelivsskildringar, ekteskapsromanar, omsetjingar, ein sjølvbiografi og fleire dokumentarbøker. Seland er i dag ein mindre kjend forfattar, men han var ein storleik i samtida si. Fleire av bøkene hans vart trykte i store opplag, og han ruvar i den første generasjonen som skreiv på landsmål.
 
Med sitt norske og nasjonale bondesyn fann Seland seg heime i Venstre, men då Bondepartiet vart stifta i 1920, melde han overgang dit. Han var varamann til Stortinget i to periodar, 1915–18 og 1921–24, og han var medlem av landsstyret i Noregs Bondelag i ei årrekkje.
 
Knytt til målmiljøet
Heilt frå han gjekk amtsskulen i nabobygda Feda tidleg i 1880-åra, rekna Seland seg som målmann. Skuletida hans fall saman med ein periode då landsmålet vann aukande popularitet over heile landet, og Seland fekk høyre norsk historie og lære norsk stil på skulen.
 
Ein periode arbeidde Seland som gartnar og altmoglegmann ved eit sjukehus i Bergen, og då vart han kjend med målmannen og bladstyraren Mons Litleré frå Sunnfjord. Seland skreiv for han og hjelpte til med bladet Firda og Sygnafylkets Avis ei stund, og seinare drog han fleire gonger rundt i Nordfjord for å selje bøker for Litleré. I 1890 debuterte han med boka Ungdom. Espen sine songar.
 
I 1893 kom Seland til hovudstaden for å styre bladet Nordmannen. Her vart han kjend med mange innanfor kulturverda, blant andre Hulda og Arne Garborg. Seland flytta sidan heim for å overta farsgarden, men han heldt seg gjennom heile livet med eit svært kontaktnett.
 
Forteljaren
Seland reiste mykje rundt i landet på forteljeferder, og namnet hans var truleg knytt vel så mykje til forteljekunsten som til bøkene. Av mange var han i lang tid rekna som den fremste folkelege forteljaren i landet, og i nyare tid ville han fått merkelappen ståoppkomikar. Seland samla fulle hus, og hausta mykje latter og applaus for historiene sine. Ein del av dei kom ut i bokform, som i Hikstorier (1893) og Morostubbar (1943).
 
Vanlegvis dikta ikkje Seland sogene sine. På ferdene møtte han mange ulike menneske, og han fekk høyre mange historier som festa seg i minnet hans. Han hadde god øving i å fortelje for sine eigne, og fleire av dei klassiske sogene for born som han har skrive, til dømes Prinsesse Gullsko og systrene hennar (1902), vart først til i barneflokken heime.
 
Folkelivsskildraren
Mange av dei litterære høgdepunkta til Seland finn vi i folkelivsskildringane hans, med Søren Lande. Bygdeliv frå Vest-Agder (1895) som den første i rekkja. Her tek han opp emne frå den nære fortida til si eiga samtid, og han skildrar livet på landsbygda med slit og strev, med også med humor og varme.
 
Mykje av inspirasjonen henta Seland frå bygdene der han kom frå. «Heimstaddiktar» er ein merkelapp som har blitt brukt på han, om ikkje i nedlatande meining, slik uttrykket i seinare tid har blitt brukt.
 
Seland si samtid var prega av oppbrot frå bondesamfunnet og utvandring til Amerika, noko han skildrar i trilogien om Tore Herdal – Synkvervd (1902), Tvo herrar (1911) og Vegvill (1917). Seland var sjølv to gonger i Amerika, første gongen med statsstipend. I Um Amerika og frendefolket i Vesterheimen (1904) kjem han med ferske inntrykk frå ferda si.
 
I strid for retten
I 1907 vart to sunnfjordingar, Mikal og Ole Hetle, dømde for å ha drepe naboen sin, i ei rettssak som skulle bli omtalt som eit av noregshistorias verste justismord. Seland stilte seg frå første stund på Hetle-karane si side og arbeidde hardt for å få saka deira opp att. Han skreiv sjølv ein av dei tre søknadene om oppattaking som vart avslått, og elles ei mengd innlegg i aviser og blad om saka.
 
Seland fekk til slutt oppleve at dei to vart frifunne under den andre verdskrigen. Han kom i 1947 ut med boka Hetlesaka som gjekk i 40 år. Noregs raraste rettssak, der han fortel om saka frå byrjing til slutt i sin eigen personlege tone.
 
Kjelder
Einar Arne: Hans Seland. Diktaren og mennesket. Oslo 1966
Gaute Losnegård: Død og pine. Justismordet Hetlesaka. Førde 2006
Morten Ringard: Hans Seland. En profil. Oslo 1949
Hans Seland: Hetlesaka som gjekk i 40 år. Noregs raraste rettssak. Oslo 1947
Hans Seland: Aar og dagar. Oslo 1931
Sveinung Time: «Hans Seland», Norsk biografisk leksikon, bd. 8. Oslo 2004

Først publisert: 25.09.2009
Sist oppdatert: 17.04.2018