Hopp til innhold
Logoen til SV.
Logoen til SV.
X
Innhald

Sosialistisk Venstreparti

Sosialistisk Venstreparti (SV), norsk politisk parti, stifta i 1975. SV var særleg den første tida eit tydeleg sosialistisk parti, men har med åra vorte meir oppteke av å fremje saker som gjeld fordeling og miljø. Sosialistisk Venstreparti var i koalisjonsregjeringa med Arbeidarpartiet og Senterpartiet frå 2005 til 2013.

Sosialistisk Venstreparti er eit radikalt parti til venstre for Arbeidarpartiet. Partiet får ofte framgang dersom Arbeidarpartiet dreiar for mykje til høgre. Atomvåpen-politikken og manglande takhøgd i Arbeidarpartiet var dei saksområda som gjorde at ein venstreopposisjon braut ut frå Arbeidarpartiet i 1961 og danna eit eige parti, Sosialistisk Folkeparti (SF). SF var forgjengaren til SV.

Viktige saker for partiet er økonomisk omfordeling, skulepolitikk, likestilling og miljø. I miljøsaka og i asylspørsmål står SV og Arbeidarpartiet ofte på kvar si side, medan dei to partia står nærmare kvarandre i økonomisk politikk og i fordelingsspørsmål. SV er eit reformistisk parti og har eit sosialistisk samfunn som målsetjing. SV er ofte kritisk til amerikansk utanrikspolitikk.

I 2005–13 sat SV i regjering saman med Arbeidarpartiet og Senterpartiet. Regjeringa vart kalla den raudgrøne regjeringa. Som NATO-medlem var Noreg med i Afghanistan-krigen. Det var ei omstridd sak i SV, eit parti som er imot NATO, og som gjennom si historie har vore fredspartiet i norsk politikk. Saka skapte intern uro i den første tida SV var i regjering.

Den første SV-leiaren var Berit Ås. Seinare har Berge Furre, Erik Solheim og Kristin Halvorsen vore sentrale politikarar i partiet.

Per 31.12.2016 hadde Sosialistisk Venstreparti 9319 medlemer. Partiet har vore representert på Stortinget i alle stortingsperiodane etter at det vart skipa, og har i perioden 2011–15 tre ordførarar i norske kommunar.

Forhandlingsdelegasjonen som utarbeidde regjeringa si politiske plattform for perioden 2009–2013. Foto: Statsministerens kontor, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Forhandlingsdelegasjonen som utarbeidde regjeringa si politiske plattform for perioden 2009–2013. Foto: Statsministerens kontor, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Ut av regjeringskontora

Sosialistisk Venstreparti fekk ein tøff valkamp i 2013 og partiet låg lenge under sperregrensa på fire prosent. Resultatet valnatta viste at partiet fekk sju mandat på Stortinget, noko som var ein nedgang på fire mandat. Partiet enda på 4,1 prosent. Fleire profilerte politikarar, mellom dei Inga Marte Thorkildsen, miste stortingsplassen. Den raudgrøne koalisjonen tapte valet, og Sosialistisk Venstreparti kom igjen i opposisjon. I opposisjonsrolla i perioden 2013–17 har partiet slite med å markere seg. På meiningsmålingane har partiet ikkje kome seg opp frå ei oppslutning rundt den farlege 4-talsprosenten, sperregrensa for utjamningsmandat ved stortingsvala.

Politikken til Sosialistisk Venstreparti

Då SV vart stifta, var sosialisme eit overordna mål for partiet. Dei siste tiåra har idear om eit framtidig sosialistisk samfunn meir eller mindre forsvunne frå samfunnsdebatten. Men parti som SV har funne nye saker der dei markerer seg som radikale, ikkje minst gjeld det miljøpolitikken.

Sosialistisk Venstreparti ønskjer at Noreg skal gå føre andre land i klimakampen, og partiet arbeider for naturvern. Partiet meiner òg at Noreg må endre økonomien slik at han vert meir grøn og mindre oljeavhengig. SV er i sterkt imot oljeboring i områda utanfor Lofoten, Vesterålen og Senja.

Heikki Holmås i Vatikanet med regnbogeflagg. Foto: © SV Sosialistisk Venstreparti, Flickr.com (fri til redaksjonell omtale).

SV-politikar Heikki Holmås i Vatikanet med regnbogeflagg. Foto: © SV Sosialistisk Venstreparti, Flickr.com (fri til redaksjonell omtale).

Ei anna ny sak har vore integrasjons- og innvandringspolitikken, der SV har vore det mest liberale av stortingspartia, saman med Venstre. Saka kan sjåast på som ei forlenging av SV sin tidlegare kamp mot rasisme og for internasjonal solidaritet i form av støtte til nasjonale frigjeringsrørsler.

Kvinnesak og likestilling har òg vore og er framleis ei hovudsak. SV seier ja til eggdonasjon. Ei av dei sakene SV har bore fram og fått gjennomslag for, er barnehageplassar for alle. Partiet har òg markert seg i skulepolitikken. Det beste stortingsvalet for partiet kom i 2001, då den dåverande leiaren, Kristin Halvorsen, var ein markant motstandar av fleire private skular. SV markerte før stortingsvalet i 2017 at forbod mot å ta ut profitt i velferdssektoren ville vere ei viktig sak for partiet.

I språkpolitikken legg SV vekt på at språk er ein sentral del av identiteten og historia til einskildindividet, og partiet meiner at «prinsippet om likestilling mellom bokmål og nynorsk må gjelde på alle samfunnsområder». SV framhevar her særleg barnehagen, Den kulturelle skulesekken og offentleg forvaltning. Med få unntak har partiet røysta for dei språkpolitiske tiltaka målrørsla har prioritert, og arbeidsprogrammet for 2013–17 er eit av dei språkpolitisk mest ambisiøse partiet har hatt. SV meiner at skriftleg opplæring i både nynorsk og bokmål skal vere obligatorisk både i ungdomsskulen og den vidaregåande skulen. Av dei ni prosentane som svarer at dei bruker nynorsk i dei siste valundersøkingane, er partiet noko underrepresentert.

Ideologi

Venstresida i Noreg, som i mange land i Vest-Europa, femnar ofte primært om eit sosialdemokratisk parti, med venstreopposisjonelle parti som SV på venstre side og med tidlegare kommunistparti endå lenger ut på venstre flanke. Dei venstreopposisjonelle partia som liknar SV, er både korrektiv og konkurrentar til dei sosialdemokratiske politiske slektningane sine. Dei veks ofte når veljarar vil gi uttrykk for misnøye med sosialdemokratiske parti som sit i regjering. Stor framgang eller tilbakegang for SV ved stortingsval har alltid gått saman med at oppslutninga for Arbeidarpartiet har gått i motsett lei.

Den verdien som gjer SV attkjenneleg i ulike saker, er likskap. SV vil sikre at alle samfunnsmedlemer har like vilkår, og at alle får vere med på å hauste av fruktene som samfunnssamarbeidet skaper. Omfordelingspolitikken til SV gjeld ikkje berre velferdsgode, men òg makt. SV har vore inspirert av marxistisk teori og har analysert politiske konfliktar i eit klasseperspektiv. I innanrikspolitikken vil ein sosialistisk politikk på den eine sida måtte vere eit brot med kapitalistiske eigedomsformer for å kunne kallast sosialistisk. Men sosialismen må på den andre sida unngå den byråkratiske overstyringa i eit planøkonomisk system for å kunne representere noko anna enn det historisk mislukka systemet mellom anna i det tidlegare Aust-Europa.

Sosialistisk Venstreparti har stått for ein tredje veg mellom amerikansk kapitalisme og sovjetisk kommunisme både i utanrikspolitikken og i innanrikspolitikken. Atomvåpna truga menneskeslekta sin eksistens same om dei stod i aust eller vest. Den tredje vegen var å avvise opprusting innanfor både NATO og Warszawapakta. Fleire SV-arar ville vere brubyggjarar mellom aust og vest. Somme hadde sympati med det dei såg på som moglege sosialistiske samfunn, jamvel om dei hadde eit manglande demokrati. På grunn av møta med representantar frå kommunistregima har SV-arar vorte kritiserte for å vere for godtruande.

Det finst enno ein utanrikspolitisk opposisjon i partiet, særleg mot dei militære operasjonane Noreg har vore med i. Denne opposisjonen har tidvis òg hatt støtte i SV-leiinga.

Historie

Det går ein raud tråd frå då Sosialistisk Folkeparti (SF) vart danna i 1961, og fram til Sosialistisk Venstreparti, som vart stifta 16. mars 1975 i Trondheim. SF vart i si tid danna av ein venstreopposisjon som var ekskludert frå Arbeidarpartiet. Mange av dei hadde avisa Orientering som samlingsstad.

1. mai 1965 i Oslo. Demonstrasjon arrangert av Sosialistisk Folkeparti (SF). Ukjent fotograf. Kredit: Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek, oslobilder.no CC BY-NC-ND 3.0.

1. mai 1965 i Oslo. Demonstrasjon arrangert av Sosialistisk Folkeparti (SF). Ukjent fotograf. Kredit: Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek, oslobilder.no CC BY-NC-ND 3.0.

Under EF-striden (EF var forkortinga for det vi i dag kallar EU) i åra 1970–72 oppstod ein ny situasjon for fleire parti, fordi mange medlemer og veljarar opplevde at dei var på kollisjonskurs med partiet dei hadde vore lojale til før. Det gjaldt ikkje minst for Arbeidarpartiet. Dette var bakgrunnen då Sosialistisk Folkeparti (SF), Noregs Kommunistiske Parti (NKP) og Demokratiske Sosialistar (AIK), som kom frå Arbeidarpartiet, danna Sosialistisk Valforbund før stortingsvalet i 1973. I røynda var det Sosialistisk Folkeparti, stifta i 1961, som var tyngdepunktet i valforbundet i 1973, og det påfølgjande Sosialistisk Venstreparti i 1975. Valforbundet fekk 16 mandat ved valet i 1973. Dei store partia hadde fått store delar av veljarane mot seg i EF-striden, og for Sosialistisk Valforbund var valresultatet i 1973 sensasjonelt godt, i ei tid prega av ny optimisme for venstresida.

SV var med i regjering for første gong i 2005, i Stoltenberg II-regjeringa, som var ein koalisjon av Arbeidarpartiet, Senterpartiet og SV. Dei tre partia heldt fram i regjeringa Stoltenberg II frå 2009.

Fleirtalsregjeringa Stoltenberg II, her representert med partileiarane for regjeringspartia, statsminister Jens Stoltenberg, finansminister Kristin Halvorsen og samferdselsminister Liv Signe Navarsete under ei pressekonferanse på Soria Moria Hotell i 2009. Foto: Statsministerens kontor, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Fleirtalsregjeringa Stoltenberg II, her representert med partileiarane for regjeringspartia, statsminister Jens Stoltenberg, finansminister Kristin Halvorsen og samferdselsminister Liv Signe Navarsete under ei pressekonferanse på Soria Moria Hotell i 2009. Foto: Statsministerens kontor, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

SV tapte veljaroppslutning under regjeringsdeltakinga i 2005–13. I boka Kristin Halvorsen. Gjennomslag, skriven av Lilla Sølhusvik, hevdar den tidlegare leiaren, Kristin Halvorsen, at SV ikkje har vore flinke nok til å fortelje om sakene partiet får igjennom, fordi dei sit i regjering. Ein risiko for SV som regjeringsparti var at mange veljarar kunne sjå på partiet som så ansvarleg at dei ikkje kjende att SV som eit radikalt alternativ. Partiet hamna i «SV-fella». SV-fella vart eit omgrep for det å tape veljaroppslutning som følgje av å vere eit lite og preglaust parti i regjering. Etter at partiet gjekk ut av regjeringa etter valnederlaget i 2013, har partiet ikkje makta å få same veljaroppslutning som før regjeringsdeltakinga. Konkurransen i partilandskapet, særleg om dei grøne veljarane, har vorte hardare etter at Miljøpartiet Dei Grøne fekk nasjonalt gjennomslag.

Sosialistisk Venstreparti har stundom hatt sine eigne tillitsvalde som dei sterkaste kritikarane. Det gjaldt òg i startfasen av det raudgrøne regjeringssamarbeidet frå 2005. Det vekte oppsikt då fleire av stortingsrepresentantane for SV tok del i ein demonstrasjon på plenen utanfor Stortinget mot at regjeringa skulle sende F-16-fly til Afghanistan i 2005. SV sat jo sjølv i regjeringa.

Våren 2012 trekte den nye SV-leiaren, Audun Lysbakken, seg som barne-, likestillings- og inkluderingsminister. Bakgrunnen var ein serie avisoppslag og kritiske spørsmål om Lysbakken var tilstrekkeleg habil i somme løyvingssaker.

Saker som gjeld norsk deltaking i NATO-operasjonar, har vore vanskelege for eit parti som er imot NATO, og som har mange medlemer som ser på SV som fredspartiet.

Før valet i 2017 vedtok SV sitt landsmøte at fem hovudkrav måtte verte innfridde for at SV på ny kunne sitje i ei raudgrøn regjering. Krava var auka barnetrygd, strengare klimapolitikk, lærarnorm, forbod mot atomvåpen og forbod mot å ta ut profitt i barnehagar og i velferdssektoren i det heile.

Sentrale politikarar

SV har hatt mange fargerike politikarar. Finn Gustavsen, ein av grunnleggjarane av SF og ein av dei to første stortingsrepresentantane for dette partiet, sette i 1960- og 70-åra sitt preg på samfunnsdebatten med slåande replikkar.

Berge Furre var ein uvanleg mangfaldig politikar, som stod midt i hendingane under fleire av dei augneblinkane som var formande for partiet. Furre var i tillegg til den politiske karrieren både teolog og ein viktig historikar, han skreiv òg om den perioden då han sjølv var med i politikken. Han var leiar i SV i 1976–83. Den opposisjonelle haldninga til Furre i utanrikspolitikken gjorde at han røpte forsvarsløyndomar om amerikanske lyttestasjonar på norsk jord. Det førte nesten til riksrettssak mot han. Seinare vart overvakingspolitiet skandalisert då dei etterforska Furre medan han var medlem av Lund-kommisjonen – som nettopp skulle granske overvakingspolitiet.

Den folkelege nordlandsrepresentanten for SV i 1970- og 80-åra, Hanna Kvanmo, fekk ein vanskeleg start som politikar på grunn av ein landssvikdom frå 1948. I 1980-åra vart ho ein av dei mest folkekjære politikarane i landet. Erik Solheim representerte SV på ein måte som appellerte til nye veljargrupper sist i 1980-åra og i 1990-åra. Han tona ned ideologiske saker og gav SV ein grøn profil.

Kristin Halvorsen leidde partiet frå 1997 til 2012. Det var med henne som leiar at SV gjekk inn i rolla som eit av dei raudgrøne regjeringspartia. Halvorsen sjølv var finansministeren som greidde å ri av stormen under finanskrisa i 2008–09. Halvorsen gjorde opposisjonspartiet SV, med sterke indre spenningar, om til eit sameint og ansvarleg regjeringsparti. Halvorsen takka nei til ny nominasjon til Stortinget i 2013.

I 2012 vart Audun Lysbakken ny leiar etter henne. Han høyrde til venstresida i partiet. Han har vore samlande som leiar, men han har ikkje greidd å vinne innpass for SV i nye veljargrupper.

(Artikkelen held fram under bildekarusellen)

galleri

Organisasjon og veljarprofil

Sosialistisk Venstreparti fekk 116 021 røyster ved stortingsvalet i 2013, det vil seie 4,1 prosent av røystene. Det gav partiet sju stortingsmandat, av desse var fem utjamningsmandat. Partiet hadde 234 aktive lokallag i kommunevalkampen i 2015, då partiet stilte med lister i 272 kommunar. Ved utgangen av 2016 hadde partiet nesten 10 000 medlemer. I motsetnad til utviklinga i andre parti opplevde SV ein klar auke i medlemstalet i 2016.

Med omsyn til veljarprofil var SV ved stortingsvala i 2005 og 2009 underrepresentert i gruppa arbeidarar og sterkt overrepresentert i gruppa offentleg tilsette. Partiet har lågare oppslutning enn det samla valresultatet i 2005 og 2009 skulle tilseie, mellom dei som hadde låg eller middels utdanning, medan partiet var kraftig overrepresentert blant høgskule- og universitetsutdanna. Det var òg stor skilnad i kjønnsprofilen. Ved vala i 2005 og 2009 var om lag to tredelar av dei som røysta på partiet, kvinner. Partiet står sterkast i byane.

Dei viktigaste organisasjonsledda i partiet er landsmøtet, landsstyret, sentralstyret og arbeidsutvalet, og dessutan fylkes- og lokallaga. Landsmøtet, som vanlegvis vert halde annakvart år, er det øvste organet i partiet. I perioden mellom landsmøta har landsstyret det overordna ansvaret for partiet sin politikk. Landsmøtet skal sikre at landsstyret har ein jamn kjønnsprofil. Det skal vere med minst to med etnisk minoritetsbakgrunn. Landsstyret skal møtast minst seks gonger i året og er samansett av ein representant frå kvart av dei 19 fylka, sentralsstyret og seks medlemer som er valde direkte av landsmøtet. Sentralsstyret er sett saman av partileiaren og dei to nestleiarane, leiaren i Sosialistisk Ungdom, partisekretæren og den kvinnepolitiske leiaren, og i tillegg dei seks direktevalde medlemene som òg sit i landsstyret.

Sosialistisk Ungdom (SU) er ungdomsorganisasjonen til SV.

I 2015 hadde SV inntekter på 34 millionar kroner. 70 prosent av inntektene var offentleg støtte, 16 prosent kom frå eiga verksemd. Åtte prosent av inntektene kom frå organisasjonar, og så å seie heile denne posten kom frå arbeidslivsorganisasjonar. Fem prosent av inntektene var bidrag frå einskildpersonar. Valkampbudsjettet til partiet før 2013-valet var på 4,4 millionar kroner, ifølgje ei oversikt.

Partiavisene har historisk sett vore viktige for partiet, særleg gjaldt det då SF vart til. Då spela avisa Orientering ei nøkkelrolle. Avisa var eit samlingspunkt for mange av dei som opplevde at det var vanskeleg å kome til med kritikk frå venstre retta mot Arbeidarpartiet. I 1973 overtok partiet avisa formelt. Då samlingsprosessen som munna ut i SV, var fullført i 1975, vart avisa Ny Tid oppretta. Det var ei vidareføring av Orientering, men ei ny avis var nødvendig for å kunne inkludere også dei partigruppene som ikkje kom frå SF. Ny Tid kjem framleis ut og er framleis eit venstresideorgan. Men magasinet er i dag ikkje eigd av SV og er ikkje like viktig for partiet som tidlegare.

Kjelder

Frode Berglund, Ingvild S. Reymert og Bernt Aardal: Valgundersøkelse 2009. Dokumentasjonsrapport. Notater 29/2011. Statistisk sentralbyrå, Oslo 2011

Berge Furre: Vårt hundreår. Norsk historie 1905–1990. Oslo 1992

Hilda Nyfløt og Reidar Solberg: «Valgkamp i knestående», Dagens Næringsliv 10.8.2013

Frank Rossavik: SV. Fra Kings Bay til Kongens bord. Oslo 2011

Lilla Sølhusvik: Kristin Halvorsen. Gjennomslag. Oslo 2012

«Data om det politiske system», NSD Norsk samfunnsvitskapleg datateneste, nsd.uib.no: http://www.nsd.uib.no/polsys/regjering/ [lesedato 28.7.2013]

«Finansiering av politiske partier, 2015». Statistisk sentralbyrå, ssb.no: https://www.ssb.no/valg/statistikker/partifin/aar/2016-09-12?fane=tabell&sort=nummer&tabell=276956 [lesedato 19.3.2017]

Jon Grepstad: «Ny Tid», allkunne.no: http://www.allkunne.no//framside/tema-nynorsk/nynorske-aviser-blad-boker-og-tidsskrift/ny-tid/30/5653 [lesedato 28.7.2013]

«Kommunestyre- og fylkestingsvalget, kandidater og representanter, 1. oktober 2015», Statistisk sentralbyrå, publisert 28.1.2016, ssb.no: https://www.ssb.no/kommvalgform/ [lesedato 19.3.2017]

«Landsoversikt – Stortingsvalget». Kommunal- og moderniseringsdepartmentet, regjeringa.no: https://www.regjeringen.no/html/kmd/valgresultat/2013/bs5.html [lesedato 19.03.2017]

Nettstaden til SV: http://sv.no/ [lesedato 28.7.2013]

NRK valg: «Valgresultat», nrk.no: http://valg.nrk.no/valg2013/valgresultat [lesedato 20.3.2017]

«Sak 5 Beretning. Landsstyrets beretning 2015–2016», SVs 22. ordinære landsmøte 17.–19. mars 2017, sv.no: https://www.sv.no/wp-content/uploads/2017/01/Landsstyrets-beretning-2015-2016-1.pdf [lesedato 20.3.2017]

Halvor Finess Tretvoll: «Balansekunst». Ny Tid, publisert 15.2.2008: https://www.nytid.no/balansekunst/ [lesedato 28.7.2013]

Peikarar

Nettstaden til SV 

SV sitt arbeidsprogramm 2013–17 

Først publisert: 19.08.2013
Sist oppdatert: 23.06.2017