Hopp til innhold
X
Innhald

Afrikaans

Ordet kraal har vi lånt frå afrikaans.

Ordhistorie
Ord frå afrikaans som er blitt internasjonale, har å gjere med særskilde sørafrikanske tilhøve. Best kjende er kraal 'kve', 'inngjerding for fe', 'inngjerda, sirkelrund landsby med open plass i midten til feet' (opphavleg frå portugisisk curral 'kve') og apartheid 'politisk system som går ut på å halde «rasane» skilde frå kvarandre' (det politiske systemet i Sør-Afrika fram til førstninga av 1990-åra).
Foto: George M. Grootas, CC BY 2.0
Foto: George M. Grootas, CC BY 2.0
Språkfamilie
Afrikaans høyrer til den vestlege greina av germansk og står nær nederlandsk. Dei to språka er innbyrdes forståelege. Germansk er ei grein av den indoeuropeiske språkfamilien.
Språkhistorie
Afrikaans har røter i språket til boarane, nederlandsktalande protestantiske bønder som slo seg ned i Kapp-kolonien etter 1652. Boarane hadde slavar og arbeidarar som opphavleg snakka malayisk, gassisk eller ulike khoisan-språk, men som gjekk over til boar-språket. Då britane overtok Kapp-kolonien kring 1800, trekte boarane i 1830- og 40-åra innover i landet og skipa Oranjefristaten, Transvaal og Natalia, der nederlandsk var offisielt språk. Afrikaans utvikla særdrag som skilde det frå nederlandsk. Eit afrikaans standardisert skriftspråk blei utvikla i 1875. Då Unionen Sør-Afrika (frå 1961 Republikken Sør-Afrika) blei skipa i 1910, var engelsk og nederlandsk offisielle språk. I 1925 blei afrikaans offisielt språk i staden for nederlandsk. I 1996 fekk landet 11 offisielle språk (sjå avsnittet «Formell status») – ni bantuspråk i tillegg til engelsk og afrikaans – og ni ikkje-offisielle nasjonalspråk.
Afrikaans har sitt eige museum, Die Afrikaanse Taalmuseum, i byen Paarl, som fortel om opphavet til språket. Sjå http://www.taalmuseum.co.za/.
Språksystem
Afrikaans har gjennomgått ein del forenklingar i høve til nederlandsk, truleg fordi språket er blitt teke i bruk av store folkegrupper som tidlegare snakka andre språk. Afrikaans har eit mykje enklare verbsystem enn nederlandsk, og dei viktigaste formene av til dømes verbet om te praat (infinitiv) 'å prate' er praat! (imperativ) 'prat!', praat (notid) 'pratar', het gepraat (fortid) 'prata', 'har prata' og sal praat (framtid) 'skal prate'. Verbet har – ulikt nederlandsk – ikkje person- og talbøying. Afrikaans har ikkje grammatisk kjønn, og den bundne artikkelen er alltid die: die vrou 'kvinna', 'frua', die man 'mannen' og die kind 'ungen', 'barnet'.
Uttale
Afrikaans har åtte monoftongar, som kan vere korte eller lange, pluss ti diftongar. Nokre av monoftongane er illustrerte nedanfor, utan at tilhøvet mellom skrift og uttale blir forklarte nærmare:
kinders [ˈkǝndǝrs] 'born', wîe [ˈʋǝːǝ] 'kilar' 
nat [ˈnat] 'våt', 'blaut', naam [ˈnɑːm] 'namn', vader [ˈfɑːdǝr] 'far'
diep [dip] 'djup', vier [fiːr] 'fire'
boek [buk] 'bok', broer [bruːr] 'bror'
[ˈɦɛː] 'ha', môre [ˈmɔːrǝ] 'morgon'
Dette er konsonantane:
 
 
p [p]
t [t]
tj [c]
k [k]
 
 
 
 
 
b [b]
d [d]
 
g/gh [ɡ]
 
 
 
 
 
f/v [f]
s [s]
sj [ʃ]
g [x]
h [ɦ]
 
 
 
 
m [m]
n [n]
 
ng [ŋ]
 
 
 
 
 
 
r [ɾ]
 
 
 
 
 
 
 
w [ʋ]
l [l]
j [j]
 
 
 
 
 
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 31.10.2011
Sist oppdatert: 20.12.2017