Hopp til innhold
X
Innhald

Ainu

Sapporo er eigentleg eit ainuord som tyder ‘tørr og stor’, brukt om ei elv.

Ordhistorie

Norsk har truleg ikkje lånt noko ord frå ainu, men vintersportsbyen Sapporo har eit namn som opphavleg kjem frå ainu. Sapporo er den japanske forma av ainu sat poro (pet) ‘tørr stor (elv)’. Japansk har nokre lånord frå ainu i tillegg til stadnamna (sjå avsnittet «Språkhistorie»), mellom anna rakko ‘oter’ og tonakai ‘reinsdyr’, som kjem av ainu rakko og tunakkay.

Språkfamilie

Ainu er – slik som mellom anna baskisk – eit såkalla språkleg isolat, det vil seie eit språk som ikkje har eit påvist slektskap med noko anna språk. Strukturelt har ainu mange sams drag med japansk og koreansk, men dette tilseier ikkje at det er nokon skyldskap mellom desse språka.

Språkhistorie

Det fanst tidlegare minst 19 ulike dialektar av ainu, med tre hovudvariantar: Sakhalin-ainu, Kuril-ainu og Hokkaido-ainu. Dei to første variantane er utdøydde, og den siste som snakka Sakhalin-ainu, døydde i 1994.

Rett etter siste istid, som tok slutt for om lag 10 000 år sidan, blei Japan busett. Det finst genetiske indikasjonar på at ainuane er etterkomarar av dei første busetjarane, medan japanarane er etterkomarar av folk som slo seg ned i området om lag 300 år f.Kr. Sidan 2008 har ainuane hatt status som urfolk i Japan.

Ainuane har tidlegare truleg budd på alle dei fire store japanske øyane – Kyushu, Shikoku, Honshu og Hokkaido. Stadnamnstudiar viser spor etter ainuar på den nordaustlege delen av Honshu og på heile Hokkaido. Her – og på Kurilane og Sakhalin – finst det mellom anna mange stadnamn som inneheld to ainu-ord for ‘elv’, nemleg pet og nay. På japansk er dei blitt til betsu og nai. Ainuane var dominerande på Hokkaido fram til Meiji-perioden (1868–1912), då store mengder japanarar slo seg ned på øya.

Dei eldste skriftlege vitnemåla om ainu skriv seg frå førstninga av 1600-talet. Då sende den italienske jesuittmisjonæren Jeloramo de Angelis (1567–1623) ei liste med 54 ord som vedlegg til ein rapport til paven. Ainu har aldri vore i vanleg bruk som skriftspråk, og språket er blitt skrive med det latinske og det kyrilliske alfabetet og med japansk stavingsskrift (kana).

Språksystem

Akkurat som japansk og koreansk er ainu eit SOV-språk – eit språk der subjektet kjem først i setninga, verbet sist og objektet og andre ledd mellom subjektet og verbet. Det skil seg frå dei to nemnde språka ved at det er ordstillinga som viser kva som er subjekt og objekt, medan japansk og koreansk uttrykkjer dette ved hjelp av kasus. Her er ei ainu-setning med subjekt (S), indirekte objekt (IO), direkte objekt (DO) og verb (V):

S

IO

DO

V

caca

weysisam

icen

kore

‘gamal mann’

‘fattig japanar’

‘pengar’

‘gi’

‘Den gamle mannen gav den fattige japanaren pengar.’

Ainu har postposisjonar som uttrykkjer det same som norske preposisjonar, slik at aynu mosir un (bokstavleg: ‘ainu land til’) tyder ‘til ainuland’.

Verbet kan ta ulike affiks, som blir nytta der vi på norsk bruker pronomen, men 3. person er oftast ikkje uttrykt, slik som i denne setninga:

IO

V

beko tope poronno

en-kore

‘ku’ ‘mjølk’ ‘mykje’

‘meg-gi’

‘(Han/ho) gav meg mykje kumjølk.’

Uttale

Ainu har fem vokalar, i, e, a, o, u [i, e, a, o, u], som i nokre dialektar kan vere både korte og lange. Språket har desse 12 konsonantane:

p [p, b]

t [t, d]

c [ʧ, ʦ, ʤ, ʣ]

k [k, ɡ]

ʔ [ʔ]

s [s, ʃ]

h [h]

m [m]

n [n, ŋ]

r [ɾ, ɾ̥]

w [w]

y [j]

Konsonantane p, t, c, k er vanlegvis ustemde, men kan vere stemde mellom vokalar og er alltid stemde etter nasal (m, n). S blir uttalt [s] eller [ʃ], men alltid som [ʃ] framfor i og i slutten av ei staving. Nasalen n blir vanlegvis uttalt [n], men kan bli til [ŋ] framfor k. Når r kjem etter p, t, k, s, er han ustemd.

Litteratur om ainu

Masayoshi Shibatani: The languages of Japan (Cambridge language surveys). Cambridge University Press, Cambridge 1990

Suzuko Tamura: The Ainu language. Sanseido, Tokyo 2000

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 02.02.2016
Sist oppdatert: 28.07.2017