Hopp til innhold
X
Innhald

Baskisk

Norsk ansjos kjem truleg av baskisk antxoa 'ansjos'.

Ordhistorie
Det finst ingen sikre døme på baskiske lånord i norsk, om vi ikkje reknar med ordet bajonett. Vi har lånt det frå fransk baïonnette, som er avleidd av Bayonne, største byen baskarprovinsen Lapurdi (fransk Labourd). Bayonne er ei fransk form av baskisk Baiona. Norsk ansjos kjem truleg av baskisk antxoa 'ansjos', men somme meiner det kjem av gamalgresk aphýē 'brisling'.
Språkfamilie
Språkforskarane har ikkje greidd å påvise slektskap mellom baskisk og nokon andre språk i verda, så det utgjer sin eigen språkfamilie med éin medlem.
Språkhistorie
For 2000 år sidan blei baskisk talt over eit større område enn i dag – nordover til elva Garonne (baskisk Garona Ibaia), vestover nesten til Andorra og sørover til Rioja. Utbreiinga vestover var berre litt større enn i dag. Sidan 1500-talet har den geografiske utbreiinga vore stort sett uendra. Dei eldste språklege minnesmerka er baskiske ord i latinske gravskrifter frå 100-talet e.Kr. I 1545 kom den første boka på baskisk ut. På 1800-talet blei dei første stega tekne for å skape eit baskisk standardspråk. I 1919 blei det skipa eit baskisk språkakademi, Euskaltzaindia, som i dag har ei sentral rolle i utforskinga og dyrkinga av det baskiske språket. Under diktaturet til general Franco (1939–1975) var all bruk av baskisk i offisielle samanhengar forboden. Det moderne standardspråket, euskara batua 'sambaskisk', 'sameint baskisk', er først blitt utvikla etter 1968.
Språksystem
Baskisk grammatikk skil seg sterkt frå andre europeiske språk. Substantivet blir bøygd i mange kasus, mellom anna absolutiv, ergativ, dativ, possessiv genitiv, komitativ, benefaktiv, instrumental, inessiv, allativ, ablativ, lokal genitiv og partitiv. I dømet nedanfor er Gernikara 'til Gernika' allativ av Gernika og gurasoekin 'med foreldre' komitativ av guraso 'foreldre':
Mikel Gernikara joan da gurasoekin.
Mikel Gernika-til reist er foreldre-med.
'Mikel har reist til Gernika med foreldra.'
Verbsystemet er komplisert. Dei fleste verba blir ikkje bøygde, men står i lag med eit hjelpeverb som uttrykkjer grammatisk informasjon om både tempus, subjekt og objekt.
Uttale
Baskisk har fem vokalar: i, e, a, o, u. Konsonantsystemet ser slik ut, attgitt ortografisk og fonetisk:
p [p]
t [t]
ts [t̺s̺]
tz [t̻s̻]
tx [tʃ]
tt [tʲ]
k [k]
b [b~β]
d [d~ð]
 
 
 
dd [dʲ]
g [ɡ~ɣ]
f [f]
 
s [s̺]
z [s̻]
x [ʃ]
j [j~x] 
h [h~–]
m [m]
n [n]
 
 
 
ñ [nʲ]
 
 
 
rr [r]
 
 
 
 
 
 
r [ɾ]
 
 
 
 
 
 
l [l]
 
 
ll [lʲ]
B, d og g blir uttalt [β, ð, ɣ] mellom vokalar og [b, d, ɡ] elles. Ts og s blir uttalte med tungespissen mot gommen, medan tz og z blir uttalte med tungebladet mot gommen. Bokstaven h er stum [–] i sør og blir uttalt [h] i nord.
I Gipuzkoa ligg trykket stort sett på andre stavinga, som i euskaldun [eus̺ˈkaldun] 'baskar' og autobusa [auˈtoβus̺a] 'buss'.
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 04.01.2012
Sist oppdatert: 23.10.2018