Hopp til innhold
X
Innhald

Bretonsk

Bretonsk blir snakka i Bretagne og har i 1500 år vore det einaste keltiske språket på det europeiske fastlandet. Dei siste hundre åra har talet på dei som bruker bretonsk, gått kraftig tilbake, frå over ein million til kring 100 000.

Ordhistorie

Bretonsk menhir og dolmen er arkeologiske fagord for megalittiske byggverk.

Ein menhir er ein bautastein. Ein dolmen er bygd opp av 4–5 store steinblokker med ein stor dekkstein over. På norsk kallar vi ein dolmen for ein dysse.

Menhir kjem av bretonsk maen-hir 'langstein', jamfør maen 'stein' og hir 'lang'.

Dolmen kjem av eit feilaktig bretonsk ord for 'steinbord'. På bretonsk heiter 'bord' taol og 'stein' maen. Ein m fremst i eit etterledd i ei samansetjing blir til v, og taol-vaen er rett form. Med bunden artikkel får vi an daol-vaen, og det er grunnen til at dolmen har d i staden for t.

Språkfamilie

Bretonsk høyrer til den keltiske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Den keltiske språkgruppa har to levande greiner – gallobrittonsk og goidelisk:

  • keltisk
    • gallobrittonsk
      • kymrisk
      • kornisk
      • bretonsk
    • goidelisk
      • irsk
      • skotsk-gælisk
      • mansk

Gallobrittonsk og goidelisk blir òg kalla p-keltisk og q-keltisk, fordi urkeltisk *kʷ blei til p i den første og til k i den andre gruppa. Urkeltisk *kʷenkʷe 'fem' blei til irsk cúig [kuːɟ] og bretonsk pemp.

Det finst fire bretonske hovuddialektar, Kerneveg (K), Leoneg (L), Tregerieg (T) og Gwenedeg (G). Det er ein gradvis overgang mellom L i nordvest og G i søraust, med K og T som eit overgangsområde.

Språkhistorie

Frå 400-talet til 600-talet slo brittonske folk frå Storbritannia seg ned i Bretagne, på grunn av angelsaksisk innvandring der.

Bretonsk språkhistorie kan delast i tre bolkar:

            Gamalbretonsk           800–1100

            Mellombretonsk          1100–1659

            Nybretonsk                 1659–

Gamalbretonsk og tidleg mellombretonsk er kjende frå enkeltgloser og stadnamn. I 1499 kom det ut ei bretonsk–fransk–latinsk ordbok, Catholicon. I 1659 reviderte jesuittpresten Julien Maunoir (1606–1683) – «Bretagnes apostel» – den bretonske rettskrivinga, og dermed oppstod nybretonsk.

Den bretonskspråklege delen av Bretagne er blitt stendig mindre. Språket står sterkast lengst ute i vest, i departementet Penn-ar-Bed (fransk Finistère). I første helvta av 1900-talet kunne over ein million menneske snakke bretonsk. No er talet sterkt redusert, ikkje minst på grunn av fransk språkpolitikk.

I Frankrike finst det berre eitt offisielt språk, fransk, og bretonsk har ingen offisiell status. Frankrike har ikkje har ratifisert den europeiske pakta om regionalspråk og minoritetsspråk frå 1992.

Sidan den franske revolusjonen har språkleg einsretting til fordel for det franske språket vore offisiell politikk. I perioden 1880–1950 var fransk det einaste tillatne språket i skulen, og det var forbode å snakke andre språk, jamvel på skuleplassen. Bretonsk er eit «løynt språk» – talarane er tospråklege (bretonsk og fransk) og nyttar bretonsk berre når dei er i lag med andre bretonsktalande.

Språksystem

Eit særdrag ved bretonsk og andre keltiske språk er konsonantvekslingane fremst i ord. Når vi set eigedomspronomenet va 'min' framfor kador 'stol', får vi va c'hador 'stolen min'. Set vi da 'din' framfor, får vi da gador 'stolen din'.

Bretonsk er – som norsk – eit V2-språk: Det finitte verbet (FV) er andre setningsledd i hovudsetninga. Framfor FV står subjektet (S), eit objekt (O), eit adverbial (ADV) eller eit infinitt verb (IV), som i desse setningane, som tyder 'Jan har ete maten sin i bilen' (BA = bunden artikkel): 


S

FV

IV

O

ADV

Yann

Jan

en deus

han-har

debret

ete

e voued

hans mat

er wetur

i-BA bil






O

E voued

FV

en deus

IV

debret

S

Yann

ADV

er wetur






ADV

Er wetur

FV

en deus

IV

debret

S

Yann

O

e voued




IV

Debret

FV

en deus

S

Yann

O

e voued

ADV

er wetur


Uttale

Etter hovudregelen ligg trykket på nest siste staving i eit ord: marc'had [ˈmaʁxat] 'marknad'.

Her er dei bretonske vokalfonema, ortografisk (i kursiv) og i IPA-transkripsjon: 

 

ORAL

NASAL

TRONG

i [i]

u [y]

ou [u]

[ĩ]

[ỹ]

ouñ [ũ]

TRONG-MIDTRE

e [e]

eu [ø]

o [o]

[ẽ]

euñ [ø̃]

[õ]

OPEN-MIDTRE

e [ɛ]

 

o [ɔ]

[ɛ̃]

 

[ɔ̃]

OPEN

 

a [a]

 

 

[ã]

 

 

Bretonsk skil mellom korte og lange vokalar. Stort sett er vokalar lange i trykksterk staving framfor stemt enkeltkonsonant, og korte elles.

Ortografien skil ikkje mellom trong-midtre og open-midtre vokalar. Stort sett er open-midtre korte og trong-midtre lange: mell [ˈmɛl] 'stor', mel [ˈmeːl] 'honning', med nokre unntak.

Ao og ae blir oftast uttalt [o]/[ɔ] og [ɛ].

Her er konsonantfonema:

 

b [b]

d [d]

 

g [ɡ]

gw/gou [ɡ]

 

p [p]

t [t]

 

k [k]

kw/kou [k]

 

f [f]

s [s]

ch [ʃ]

c'h [x]

 

h [h]

v [v]

z [z]

j [ʒ]

 

 

 

m [m]

n [n]

gn [ɲ]

 

 

 

w [w]

l [l]

lh [ʎ]

y [j]

 

 

 

r [r] / [ʁ]

 

 

 

 

N blir uttalt [ŋ] framfor g og k.

Zh blir uttalt [h] i Gwenedeg-dialekten og [z] i andre dialektar, som i brizhilli [briˈhili] / [briˈzili] 'makrell'.

V blir uttalt [w] etter vokal sist i ei staving: div [diw] 'to'.

P t k f s ch c'h b d g v z j er ustemte sist i ord, men stemte dersom det neste ordet tek til med ein stemt lyd.

 

Litteratur

Eugène Chalm: La grammaire bretonne pour tous. Bordeaux 2009

John Haywood: The Historical Atlas of the Celtic World. London 2009

Roparz Hemon: Breton Grammar. Third English-language Edition. Cnoc Sceichín 2011

Roparz Hemon: Grammaire bretonne (nouvelle édition). Lannion 2004

Roparz Hemon et Ronan Huon: Dictionnaire breton / français – français / breton. Lannion 2006

Gwendal Denis, Hervé Le Bihan og Martial Menard: Le breton pour les nuls. Paris 2009

Kenneth Hurlstone Jackson: A Historical Phonology of Breton. Dublin 1986

Kenneth Hurlstone Jackson: «The phonology of the Breton dialect of Plougrescant», Études Celtiques, vol 9-2, 1961, s. 327–404

Fañch Morvannoù: Le breton sans peine (nouvelle édition), Tome 1 og 2. Chennevières sur Marne 1978 og 1980

Herve ar Bihan og Ian Press: Breton. The Complete Course for Beginners. Abingdon 2004

 

Stephen R. Anderson: «Verb-Second and Clause Structure in Breton». (Third Celtic Linguistics Conference, 2000), cowgill.ling.yale.edu: https://cowgill.ling.yale.edu/sra/bretonv2.pdf

 

Tilrådd litteratur om verdas språk

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages, 2. utg. London 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language, 2. utg. Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World, 3. utg. London 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue. Languages of the World, 16. utg. Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word. A Language History of the World. New York 2006

Først publisert: 01.12.2020
Sist oppdatert: 01.12.2020