Hopp til innhold
X
Innhald

Dari

Dari heng saman med uttrykket zabān-e darī 'hoffspråket'.

Ordhistorie
Alle variantar av nypersisk – i Iran, Afghanistan, Tadsjikistan og tilgrensande område – har tradisjonelt vore kalla fārsī 'persisk'. I Afghanistan endra dei namnet frå fārsī til darī i 1964, medan tōjīkī 'tadsjikisk' (= dari tājīkī) blei teke i bruk i Den tadsjikiske sosialistiske sovjetrepublikken, som i 1991 blei til den sjølvstendige staten Tadsjikistan. Darī er eit adjektiv avleidd av dar 'hoff' (bokstavleg 'dør'), slik at zabān-e darī tyder 'hoffspråket'. Darī har vore nytta som namn på det klassiske nypersiske skriftspråket sidan 900-talet. Legg òg merke til at i Afghanistan er tājīk 'tadsjik' (tadsjikisk tōjīk) namnet på ei av folkegruppene som snakkar nypersisk (sjå Grunnord). Blant språkforskarar blir det språket vi her kallar dari, også kalla austpersisk, i motsetnad til vestpersisk i Iran, som vi kallar persisk.
Språkfamilie
Dari høyrer til den sørvestlege undergruppa av dei iransk språka, som i lag med dei indoariske og dei dardiske språka utgjer den indoiranske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Saman med tadsjikisk i Tadsjikistan og persisk i Iran utgjer dari ei nypersisk grein av sørvestiransk.
Språkhistorie
Det standardiserte skriftspråket dari har røter i klassisk persisk (sidan 800 e.Kr.), skriftspråket som blei utvikla i arabisk skrift etter innføringa av islam. Dari deler den soga med persisk i Iran og tadsjikisk i Tadsjikistan. Desse tre språka ligg svært nær kvarandre, og persisk (i vidare tyding) kan kallast eit plurisentrisk språk – eitt språk med fleire standardutgåver. I grammatikk og lydsystem er dari og tadsjikisk jamt over meir konservative – og står nærmare klassisk persisk – enn persisk i Iran.
Dari har lenge spela ei viktig rolle som lingua franca i Afghanistan.
Språksystem
Dari er eit SOV-språk – det vil seie at setninga tek til med subjekt (S), endar med verb (V) og har objekt (O) og andre ledd imellom. I dømet nedanfor er ledda attgitt frå høgre til venstre, slik det arabiske alfabetet blir skrive.
verb
objekt
subjekt
ﻣﻴﺨﺎﻫﻢ
ﻛﺎﺑﻞ
ﺑﻪ
ﺗﻴﻜﺖ
ﻳﻚ
ﻣﻦ
mēxāhom
Kābol
ba
tīket
yak
man
'ønskjer'
'Kabul'
til'
'billett'
'ein'
'eg'
Man yak tīket ba Kābol mēxāhom. 'Eg vil ha ein billett til Kabul.'
Akkurat som persisk og tadsjikisk har dari ein ezāfat-konstruksjon (ezāfe på persisk, izōfat på tadsjikisk), med ein enklitisk partikkel -e (-ye etter vokal) mellom eit overledd og eit underlegg i ein nominalfrase:
mōtar-e naw 'ny bil'
lārī-ye ādam 'lastebilen til mannen'
Uttale
Dari har tre korte og fem lange vokalar, her skrivne i arabisk skrift, latinsk translitterasjon og IPA-transkripsjon:
e [e]
o [o]
ى ī [iː]
و ū [uː]
ى ē [eː]
و ō [oː]
a [æ]
ا ā [ɒː]
Språket har 24 konsonantar:
پ p
ت t
چ c [tʃ]
ک k
ق q
ء [ʔ]
ب b
د d
ج j [dʒ]
گ ɡ
م m
ن n
ف f 
س s
ش š [ʃ]
خ x
ه h
ز z 
ژ ž [ʒ]
غ ɣ
ر r
و w
ل l
ى y [j]
Trykket ligg oftast på den siste stavinga i ordet, til dømes keˈtāb 'bok', boˈzorg 'stor'. Enklitiske element, til dømes ezāfat-markøren -e, er trykksvake: keˈtāb-e ˈnaw 'ny bok'. Ein del verbformer har eit trykksterkt prefiks, til dømes ˈna-dād 'ho/han gav ikkje', ˈmē-xāhom 'eg ønskjer'.
Kjelder
Nicholas Awde with Asmatullah Sarwan and Saeid Davatolhagh & Sami Aziz: Dari. Dari–English, English–Dari Dictionary & Phrasebook. New York 2000
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 10.11.2011
Sist oppdatert: 10.11.2011