Hopp til innhold
X
Innhald

Enaresamisk

Enaresamisk var i ferd med å døy ut på 1900-talet, men i 1997 blei det sett i gang ei vellukka revitalisering. Sidan 1997 har det vore barnehagar i Finland med enaresamisk som hovudspråk.

Ordhistorie

Det finst ingen enaresamiske lånord i norsk, og det er heller ikkje så mange ord som har gått den andre vegen. Eit slags unnatak er enaresamisk kenski ‘kanskje’. Ordet må vere lånt via nordsamisk gánske ‘kanskje’ frå nordnorsk /²kanske/ ‘kanskje’. Sidan uttalen ikkje er /²kanʂe/, kjem rettnok dette nordnorske ordet truleg frå dansk /kanˈsgeˀ/ kanske ‘kanskje’.

 

Men enaresamisk har ein heil del ord med nordisk opphav. Dei enaresamiske orda for 'ku', 'sau' og 'geit' – kussâ, savzâ og kaiccâ – er lånte frå urnordisk for minst 1500 år sidan, på den tida då nordbuane sa ʀ, sauðiʀ og gaitʀ. Dei er ikkje berre lånte inn i enaresamisk, vi finn dei frå Russland til Hedmark. Til dømes heiter dei govse, saavhtse og gaajhtse på sørsamisk, gussa, sávza og gáica på nordsamisk og kuss, sauʒʒ og kaicc på skoltesamisk.

 

Språkfamilie

Dei samiske språka høyrer til den uralske språkfamilien, som har desse hovudgreinene:

Illustrasjon som viser den uralske språkfamilien. Illustrasjon: Stina Aasen Lødemel/Allkunne.

Illustrasjon som viser den uralske språkfamilien. Illustrasjon: Stina Aasen Lødemel/Allkunne.

 

Den samiske språkgreina har ni levande språk. I lag med det nyleg utdøydde akkalasamisk blir dei delte inn i grupper på denne måten:

 

Vestsamisk

• Sørsamisk i vid tyding: sørsamisk (i trong tyding), umesamisk

• Sentralsamisk: pitesamisklulesamisknordsamisk

Austsamisk

• Enaresamisk

• Skoltesamisk

• Kolasamisk: akkalasamiskkildinsamisktersamisk


Sjå også artikkelen «Samiske språk».

 

Språkhistorie

Det vitskaplege studiet av enaresamisk byrja med artikkelen «Über den Enare-lappischen Dialekt» frå 1856, skriven av Elias Lönnroth (1802–1884).

 

Den første boka som var skriven på enaresamisk, Anär sämi kiela aapis ja doctor Martti Lutherus Ucca katkismus (Enaresamisk ABC og Martin Luthers vesle katekisme), kom ut i 1859 og var skriven av Edvard Wilhelm Borg (1830–1910). I 1906 gav Lauri Arvid Itkonen (1865–1925) ut Ráámmat historja (Bibelhistorie).

 

Den enaresamiske rettskrivinga i bibelhistoria til Lauri Itkonen var i bruk fram til 1983, då ei ny rettskriving blei innført med Säämi-suoma-säämi škovlasänikirje (Samisk-finsk-samisk skuleordbok) av Matti Morottaja (fødd 1942, far til rapparen Amoc, som er omtalt lenger nede i dette avsnittet) og Pekka Sammallahti (fødd 1947). Ei utvida ordbok, Säämi-suomâ sänikirje (Samisk-finsk ordbok) kom i 1993 med ei svakt revidert rettskriving.

 

Gjennom det meste av 1900-talet såg det ut til at språket var i ferd med å døy ut, men i 1997 blei det sett i gang ei vellukka revitalisering, ved hjelp av såkalla «språkreir», og språket blir no vidareført til mange av dei yngste. Det finst likevel ein «tapt» mellomgenerasjon som i liten grad meistrar språket. Sidan 1997 har det vore barnehagar i tettstadene Enare og Ivalo med enaresamisk som hovudspråk.

 

Den enaresamiske språklæraren Mikkâl Antti Morottaja, fødd 24. desember 1984, rappar på enaresamisk, under kunstnarnamnet Amoc – eit akronym for Aanar master of ceremony (Enares seremonimeister). Den første singelen hans, Šaali, kom ut i desember 2006. I februar 2007 kom albumet Kaččam, der den første låten heiter Troijalâš hiävuš (trojansk hest).

 

Det finske sametinget – nordsamisk Sámediggi, enaresamisk Sämitigge, skoltesamisk Sää'mte'ǧǧ – har gitt ut ein del litteratur på enaresamisk.

 

Språksystem

Som andre samiske språk har enaresamisk eit omfattande bøyingssystem, mellom anna med 8 kasus i to tal (eintal og fleirtal): nominativ (subjekt), akkusativ/genitiv (objekt/eigar), illativ (til ein stad), lokativ (på/i ein stad eller frå ein stad), komitativ (med noko eller i lag med nokon), abessiv (utan noko), essiv (som noko) og partitiv (del av noko). I dømet nedanfor ser vi substantiv i nominativ (nom), akkusativ/genitiv (akk/gen) og lokativ (lok) eintal:

 

Säämi aalmug áásá neelji väldikoddeest: Suomâst, Ruotâst, Taažâst já Ruošâst.

 

Säämi         aalmug   áásá  neelji  väldikoddeest:

sameakk/gen  folknom     bur    fire      statlok

 

Suomâst,  Ruotâst,    Taažâst   já   Ruošâst.

Finlandlok   Sverigelok   Noreglok  og  Russlandlok

 

'Samefolket bur i fire statar: i Finland, i Sverige, i Noreg og i Russland.'

 

Det enaresamiske ordet for 'folk', aalmug, er eit gamalt lånord frå nordisk – jamfør norsk allmuge/ålmuge og norrønt almúgi/almúgr. Ordet finst òg i andre samiske språk, som nordsamisk álbmot, lulesamisk álmmuk og sørsamisk aalmoge/åålmege.

 

Legg òg merke til at 'Noreg' heiter Taažâ på enaresamisk. Ordet kjem truleg av Dania, det latinske namnet på Danmark. På nordsamisk finst dáža, i tydinga 'norsk', 'nordmann'. Også nokre andre nordiske folk bruker eit namn på Noreg som opphavleg tyder 'Danmark' – jamfør romani Danniken 'Noreg' og dannikus ('nordmann').

 

Uttale

Trykket ligg på den første stavinga i ordet. I trykksterke stavingar finn vi seks korte og seks lange monoftongar og fem diftongar:

Tekst i tabell i kapittelet «Uttale» gjort om til bilet-tabell i enaresamisk-artikkelen. I trykksterke stavingar finn vi seks korte og seks lange monoftongar og fem diftongar.


Vokalane /a/ og /aː/ blir skrivne ä og ää når neste staving har i, ii, e eller ee, og som á og áá i andre samanhengar.

 

I stavinga etter den trykksterke finn vi sju korte og seks lange monoftongar og ingen diftongar:

Tekst i tabell i kapittelet «Uttale» gjort om til bilet-tabell i enaresamisk-artikkelen. I stavinga etter den trykksterke finn vi sju korte og seks lange monoftongar og ingen diftongar.


Fremst i eit ord finn vi desse 15 einskildkonsonantane:

Tekst i tabell i kapittelet «Uttale» gjort om til bilet-tabell i enaresamisk-artikkelen. Fremst i eit ord finn vi desse 15 einskildkonsonantane.


Lånord kan òg byrje med ein del konsonantgrupper, som pr /pr/ i pronssi ('bronse') og kv /kʋ/ i kvarcci ('kvarts').

 

I tillegg til ei lang rekkje kombinasjonar av to og tre konsonantar finn vi 21 einskildkonsonantar mellom ei trykksterk og ei trykksvak staving:

Tekst i tabell i kapittelet «Uttale» gjort om til bilet-tabell i enaresamisk-artikkelen. I tillegg til ei lang rekkje kombinasjonar av to og tre konsonantar finn vi 21 einskildkonsonantar mellom ei trykksterk og ei trykksvak staving.


Alle desse konsonantane finst òg som geminatar (doble konsonantar) mellom første og andre staving, og i tillegg finst geminaten kk /kkh/. Geminaten /jj/ blir skriven ij.

 

Enaresamisk er det einaste samiske språket der plosivar og affrikatar mellom vokalar kan ha ein h-lyd (aspirasjon) etter seg i staden for framfor seg, slik at dei er postaspirerte i staden for preaspirerte. Til dømes blei ursamisk *kk til /hk/ i alle samiske språk bortsett frå enaresamisk, der *kk blei til /kh/. Dette kan illustrerast med ordet for 'kake' (lånt frå urnordisk *kakō) – den ursamiske forma er ein rekonstruksjon:

 

Ursamisk:        /kaːkkoː/

Sørsamisk:      /kaːhkuǝ/         gaahkoe

Nordsamisk:   /kahːkuː/          gáhkku

Enaresamisk:   /kakːkhu/         kákku

 

Mellom ei trykksterk og ei trykklett staving skil enaresamisk mellom korte, halvlange og lange konsonantar. I vanleg rettskriving blir både dei korte og dei halvlange skrivne med éin konsonant, medan dei lange blir skrivne med to. I ordboka Säämi-suomâ sänikirje av Sammallahti og Morottaja (sjå litteraturlista) står det ein prikk under halvlange konsonantar – jamfør døma i denne tabellen:

Tekst i tabell i kapittelet «Uttale» gjort om til bilet-tabell i enaresamisk-artikkelen. I ordboka Säämi-suomâ sänikirje av Sammallahti og Morottaja (sjå litteraturlista) står det ein prikk under halvlange konsonantar – jamfør døma i denne tabellen.


Litteratur om enaresamisk

Pekka Sammallahti: The Saami Languages. An Introduction. Kárášjohka 1998

Pekka Sammallahti, Matti Morottaja: Säämi-suomâ sänikirje. Inarinsaamelais-suomalainen sanakirja. Vaasa 1993

Marja-Liisa Olthuis: Kielâoppâ. Inari 2000

Universitetet i Tromsø har nettsider, Sámi giellatekno, med fleire samiske ordbøker, mellom anna begge vegar mellom enaresamisk og nordsamisk og finsk: http://dicts.uit.no/smndicts.sme.html.

Det finst enaresamiske tekstar på nettsidene til det finske sametinget (http://www.samediggi.fi/index.php?option=com_frontpage&Itemid=39) og på nettsidene til Enare kommune (http://www.inari.fi/se_fi/ovdasijdo.html).

 

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages, 2. utg. London 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language, 2. utg. Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World, 3. utg. London 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue. Languages of the World, 16. utg. Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word. A Language History of the World. New York 2006

 

Først publisert: 12.01.2018
Sist oppdatert: 20.02.2018