Hopp til innhold
X
Innhald

Estisk

Estisk har lånt både slaalom, fjord og kvisling frå norsk.

Ordhistorie

Norsk ser ikkje ut til å ha lånt nokon ord frå estisk, medan estisk har lånt både slaalom, fjord og kvisling frå norsk. Dei har sitt eige ord for 'ski', nemleg suusk. Akkurat som norsk har estisk mange lånord frå nedertysk, og vi kjenner att höövel 'høvel', jääger 'jeger', kruus 'grus', kruus 'krus', münt 'mynt', pruukost 'frukost' og mange andre.

Språkfamilie

Estisk høyrer til den uralske språkfamilien, som har denne inndelinga:

Illustrasjon som viser den uralske språkfamilien. Illustrasjon: Stina Aasen Lødemel/Allkunne.

Illustrasjon som viser den uralske språkfamilien. Illustrasjon: Stina Aasen Lødemel/Allkunne.

Estisk er eit austersjøfinsk språk, slik også mellom anna finsk er. Språket har to hovuddialektgrupper, nordestisk og sørestisk, som kan sjåast på som ulike språk.

Språkhistorie

Estiske tekstar blei først prenta i samband med reformasjonen. Den eldste overlevande teksten er ei katekisme prenta i Wittenberg i 1535. I 1686 kom ein estisk grammatikk, på tysk.

Fram til 1800-talet fanst eit sørestisk skriftspråk basert på dialekten i Tartu og eit nordestisk basert på dialekten i Tallinn. Det nye testamentet kom på sørestisk i 1686 og på nordestisk i 1715. På 1800-talet fekk nordestisk status som felles skriftspråk, og nasjonaleposet Kalevipoeg, utgitt i 1861, var viktig i utviklinga av skriftspråket.

Språksystem

Estisk og finsk liknar kvarandre i grammatisk struktur. Dei har høvesvis fjorten og femten kasus, og mange av dei blir nytta der vi på norsk har preposisjonar. Maja 'hus' har former som majasse 'inn i huset', majas 'i huset', majast 'ut av huset', majalt 'oppå huset'. På finsk finst òg maja, men her tyder det 'koie', 'hytte', og vi finn formene majaan 'inn i hytta', majassa 'i hytta', majasta 'ut av hytta' og majalta 'oppå hytta'.

Uttale

Estisk har ni vokalar, som kan vere korte eller lange:

i [i]

ü [y]

u [u]

ii [iː]

üü [yː]

uu [uː]

e [e]

ö [ø]

õ [ɤ]

o [o]

ee [eː]

öö [øː]

õõ [ɤː]

oo [oː]

ä [æ]

a [ɑ]

ää [æː]

aa [ɑː]

Det finst 25 diftongar. Estisk har 15 konsonantar, pluss 3 i framandord, oppførte i parentes:

p b [p]

t d [t]

t d [tʲ]

k g [k]

m [m]

n [n, ŋ]

n [nʲ]

(f [f])

s [s]

s [sʲ]

(š [ʃ], ž [ʒ])

h [h]

r [r]

v [ʋ]

l [l]

l [lʲ]

j [j]

Lange konsonantar er merkte i skrift med dobbelskriving – mm, nn osv. – med nokre unntak. P, t, t, k står for [pː, tː, tʲː, kː] ved sida av stemde lydar inne i og i slutten av ord, der b, d, d, g står for [p, t, tʲ, k]. P, t, t, k står for [p, t, tʲ, k] fremst i ord og ved sida av ustemde lydar: kard [kɑ̀rt] 'glitter', kart [kɑ̀rtʲː] 'gokart', mets [mèts] 'skog'. F, š står for [f, ʃ] fremst i ord og ved sida av ustemde lydar, og for [fː, ʃː] ved sida av stemde lydar.

T, n, s, l er palataliserte framfor i og ekallis [kɑ́lʲːis] 'dyr', 'kjær', kole [kólʲe] 'stygg', 'fæl' – og sist i ord som opphavleg enda på i eller e, som i keel [kèːlʲ] 'tunge', 'språk' av uraustersjøfinsk *keele (jamfør finsk kieli).

Aksenten ligg på første stavinga i ordet, med unntak av nokre lånord. Det finst to aksentar, akutt [´ ] og gravis [`]. Tidlegare meinte ein at gravis innebar at lange lydar var overlange, slik at nn var lengre i linna [lʲìnːɑ] 'til byen' enn i linna [lʲínːɑ] 'byens', og at aa var lengre i saada [sɑ̀ːtɑ] 'å få' enn i saada [sɑ́ːtɑ] 'send!', men fonetiske målingar har vist at estisk ikkje har overlange lydar. I staden bør aksentane jamførast med dei norske og svenske aksentane. Akutt og gravis liknar faktisk aksent 1 og aksent 2 i nordnorsk. [pː, tː, tʲː, kː, fː, ʃː] blir skrivne pp, tt, tt, kk, ff, šš i staving med gravis: lutt [lùtʲː] 'smokk'.

Litteratur om estisk

Mati Erelt (red.): Estonian Language (Linguistica Uralica. Supplementary Series. Volume 1). Estonian Academy Publishers, Tallinn 2003

Turid Farbregd og Gennadi Jagomägi: Eesti–norra sõnastik. Estisk–norsk ordliste. Kirjastus Ilmamaa, Tartu 1997

Turid Farbregd, Sigrid Kangur og Ülle Viks: Norsk–estisk estisk–norsk ordbok. Norra–eesti eesti–norra sõnaraamat. Stiftelsen Estisk Språk / Eesti Keele Sihtasutus, Tallinn 1998

Mare Kitsnik og Leelo Kingisepp: Complete Estonian. Hodder Education, London 2010

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 08.03.2017