Hopp til innhold
X
Innhald

Grønlandsk

Det grønlandske ordet pinngortippai tyder 'han fekk dei til å bli til'.

Ordhistorie
Vi har lånt fleire ord frå grønlandsk, mellom anna desse:
anorakk, av grønlandsk annoraaq
nunatak, av grønlandsk nunataq
kajakk, av grønlandsk qajaq
iglo, av grønlandsk illu 'hus'
Det grønlandske ordet for 'hus' blei skrive iglo fram til 1851, så igdlo til 1973, då skrivemåten blei illu. Uttalen er [iɬːu].
På grønlandsk heiter 'sau' sava – eit lån frå språket til dei norrøne folka som budde på Grønland frå 900-talet til 1400-talet.
Språkfamilie
Grønlandsk høyrer til den eskimoisk-aleutiske språkfamilien, som har to hovudgreiner, eskimoisk og aleutisk. Eskimoisk har òg to greiner, inuitt og yupik. Til inuitt høyrer fem språk, eitt av dei er grønlandsk, dei andre fire blir snakka i Canada og Alaska.
Jente, Aust-Grønland. Foto: Nick Russill flickr.com CC BY 2.0
Jente, Aust-Grønland. Foto: Nick Russill flickr.com CC BY 2.0
Grønlandsk har tre hovuddialektar – nordgrønlandsk, austgrønlandsk og vestgrønlandsk. Skriftspråket byggjer på vestgrønlandsk. Kalaallisut er eigentleg namnet på vestgrønlandsk.
Språkhistorie
Moderne grønlandsk stammar frå eit inuittspråk som kom til Grønland på 1200-talet. Grønland blei første gongen busett frå Nord-Amerika 2500 f.Kr., men vi veit ingenting om språka til desse tidlegare folka.
Dei eldste skildringane av grønlandsk er frå 1600-talet. Misjonæren Paul Egede (1708–1789), son til Hans Egede (1686–1758), «Grønlands apostel», laga den første ordboka (1750) og grammatikken (1760).
Samuel Kleinschmidt (1814–1886) laga den grønlandske rettskrivinga som var i bruk frå 1851 til rettskrivingsreforma i 1973.
Språksystem
Grønlandske ord har mange suffiks, som uttrykkjer tydingar norsk får fram med eigne ord:
Adverbial
Subjekt
Objekt
Verb
Pileqqaarnerani
Guutip
qilak
nunalu
pinngortippai
i opphavet
Gud
himmel
og jord
skapte
'I opphavet skapte Gud himmelen og jorda.'
Merknader til orda:
•   pileqqaarnerani = pileq- 'byrje' + -qaar- 'først' + -ner- 'tilstand' + -ani 'i'
•   Guutip = Guuti 'Gud' + -p (kasus for subjekt til transitivt verb). Guuti 'Gud' er lånt frå dansk. Uttalen er [kuːtsi]. 
•   qilak 'himmel' – ingen suffiks
•   nunalu = nuna 'jord', 'land' + -lu 'og'
•   pinngortippai = pinngor- 'bli til' + -tip- 'få til å' + -pa 'indikativ' + -i (fortel at subjektet er 'han/ho/det' og objektet 'dei') – 'han fekk dei til å bli til'
Uttale
Grønlandsk har tre korte og tre lange vokalfonem:
/i/
[i, e]
i, e
 
/u/
[u, o]
u, o
/iː/
[iː, eː]
ii, ee
 
/uː/
[uː, oː]
uu, oo
 
/a/
[æ, ɑ]
a
 
 
 
/aː/
[æː, ɑː]
aa
 
I slutten av ord finst diftongen /ai/ ai.
[e, o, ɑ, eː, oː, ɑː] finst framfor uvulare eller faryngaliserte konsonantar, [i, u, æ, iː, uː, æː] i andre omgivnader, [e] står òg i slutten av ord. Ortografisk skil ein mellom i, e, u, o, a og ii, ee, uu, oo, aa. Jamfør desse døma:
fonemisk
fonetisk
ortografisk
tyding
/iqaluk/
[eqæluk]
eqaluk
'fjellaure', 'laks'
/quːʁuq/
[qoːʁoq]
qooroq
'dal'
/iːpili/
[iːpile]
iipile
'eple'
/miːʁaq/
[meːʁɑq]
meeraq
'barn'
Grønlandsk har både korte og lange konsonantar. Her er dei korte:
/p/ [p] p
/t/ [t] t
 
/k/ [k] k
/q/ [q] q
/m/ [m] m
/n/ [n] n
 
/ŋ/ [ŋ] ng
 
 
/s/ [s] s
 
 
 
/v/ [v] v
/l/ [l] l
/j/ [j] j
/ɣ/ [ɣ] g
/ʁ/ [ʁ] r
Alle konsonantane bortsett frå /j/ j kan vere lange. Merk særskilt at /v/, /l/, /ɣ/, /ʁ/ er ustemde frikativar når dei er lange:
•   /vː/ [fː] ff
•   /ll/ [ɬː] ll
•   /ɣː/ [xː] gg
•   /ʁː/ [χː] rr
Rp, rm, rf, rt, rn, rs, rl, rng står for [pˤː, mˤː, fˤː, tˤː, nˤː, sˤː, ɬˤː, ɴː] – lange faryngaliserte konsonantar. T blir uttalt [ts] framfor i: Guuti [kuːtsi] 'Gud'. I tillegg finst ein lang affrikat /tːs/ [tːs] ts.
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 04.01.2012
Sist oppdatert: 17.07.2018