Hopp til innhold
X
Innhald

Irsk

Det norske ordet kross har kome frå latin crux via gamalirsk cross.

Ordhistorie
Engelsk har lånt mange ord frå irsk, mellom anna cross 'kross' og smithereens 'bitar', av gamalirsk cross (jamfør nyirsk cros) og nyirsk smidiríní. Gamalirsk cross 'kross' var opphavleg eit lån frå latin crux 'kross'. For oss norsktalande er det interessant at det gamalirske cross også blei lånt inn i norrønt og er med andre ord opphavet til norsk kross.
Språkfamilie
Irsk utgjer i lag med skotsk-gælisk og mansk den q-keltiske undergruppa av keltisk, som er ei grein av den indoeuropeiske språkfamilien. Walisisk, kornisk og bretonsk er p-keltiske språk. Skiljet mellom q-keltisk og p-keltisk gjeld utviklinga av urkeltisk *kʷ, som er blitt k i q-keltisk og p i p-keltisk. Urkeltisk *kʷenkʷe 'fem' er blitt til irsk cúig [kuːɟ] 'fem' og walisisk pump [pɨmp] 'fem'.
Språkhistorie
Irsk språkhistorie blir delt i desse periodane:
Frumirsk, 300–600
Gamalirsk, 600–1000
Mellomirsk, 1000–1200
Tidleg nyirsk, 1200–1700
Nyirsk, 1700–
Frumirsk er mest kjent i fragment hogne i stein med ogham-skrift, medan det latinske alfabetet blei teke i bruk frå og med gamalirsk. Det finst ein omfattande litteratur på både gamalirsk, mellomirsk og seinare irsk.
Frå tidleg på 1800-talet har talet på irsktalande gått tilbake, og engelsk har kome inn i staden. I dag er irsk førstespråket til maksimalt 3 % av folkesetnaden i Irland. Irsk rettskriving er sterkt historisk prega. I ei rettskrivingsreform på slutten av 1940-åra skjedde det ein del forenklingar.
Språksystem
Irske setningar har strukturen verb + subjekt + objekt, som i dette dømet:
Léigh     Máirtín     an leabhar      'Martin las boka.'
'las'         'Martin'    'boka'
I setningar med som uttrykkjer at ei handling er (eller var) i gang, seier ein derimot noko som ord for ord tyder 'Martin er i lesing av boka.':
Tá          Máirtín     ag léamh    an leabhair      'Martin held på og les boka.'
'er'          'Martin'    'i lesing'      'av boka'
(an leabhair er genitiv av an leabhar 'boka'.)
Verbforma blir nytta i positive utsegner, medan nekting og spørsmål gir andre former:
Máirtín anseo.                        'Martin er her.'
Níl Máirtín anseo.                       'Martin er ikkje her.'
An bhfuil Máirtín anseo?           'Er Martin her?'
Nach bhfuil Máirtín anseo?       'Er ikkje Martin her?'
Eit særkjenne ved irsk og andre keltiske språk er konsonantvekslingane fremst i ordet, jamfør an margadh [ǝn ˈmˠaɾˠǝɡǝ] 'marknaden', som i genitiv heiter an mhargaigh [ǝn ˈwaɾˠǝɡiː].
Uttale
Uttalen av irsk varierer mellom dei ulike dialektane, og det finst ingen standarduttale. Vi held oss til uttalen i provinsen Connachta (engelsk Connacht). Irsk har vokalane [i, iː, e, eː, a, aː, o, oː, u, uː, ǝ]. Konsonantsystemet ser slik ut i IPA-transkripsjon:
Labial
Dental
Alveolar
Postalveolar
Palatal
Velar
Glottal
pˠ pʲ
c
k
bˠ bʲ
ɟ
ɡ
fˠ fʲ
ɕ
ç
x
h
mˠ mʲ
n
ɲ
ŋ
ɾˠ ɾʲ
w vʲ
l
j
ɣ
Forholdet mellom skrivemåten og uttalen er innfløkt, noko desse døma viser:
Baile Átha Cliath      [bʲlʲaː ˈkʲlʲiːǝ]        'Dublin'
Gaoth Sáile              [ɡiː ˈsˠaːlʲǝ]           (stadnamn)
caitliceach                [ˈkaːtʲlʲǝkǝx]         'katolikk'
Dé Domhnaigh        [dʲeː ˈdˠuːnˠǝ]       'søndag'
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 01.11.2011
Sist oppdatert: 04.12.2017