Hopp til innhold
Aki Yerushalayim 'Her [er] Jerusalem' – eit jødespansk kulturtidsskrift
Aki Yerushalayim 'Her [er] Jerusalem' – eit jødespansk kulturtidsskrift
X
Innhald

Jødespansk

Jødespansk er i hovudsak kastiljansk spansk frå mellomalderen.

Ordhistorie
Ein jøde med røter i Spania og Portugal blir kalla sefaradí 'sefard' på jødespansk. Ordet sefaradí kjem av hebraisk Sǝfārað ספרד. I Obadja 1,20 står det: «Dei bortførte av Israels-hæren skal ta landet åt kanaanearane i eige heilt til Sarepta, og dei landlyste frå Jerusalem, som er i Sefarad, skal ta byane i Negev.» Ingen veit kvar Sefarad låg, men i mellomalderen blei det identifisert med den iberiske halvøya, truleg på grunn av lydlikskapen med España 'Spania'.
Språkfamilie
Jødespansk høyrer til dei romanske språka, som blir delte i kontinental romansk og sardisk. Kontinental romansk har greinene austromansk og italo-vestromansk. Italo-vestromansk deler vi i italo-dalmatisk og vestromansk. Vestromansk deler vi i ibero-romansk og gallo-romansk. Mellom dei iberoromanske språka finn vi jødespansk, kastiljansk og portugisisk. Jødespansk er ein variant av kastiljansk, som ofte berre blir kalla spansk.
Språkhistorie
I 1492 vedtok den spanske dronninga Isabella at alle jødar skulle utvisast frå landet, og Portugal gjorde same vedtaket i 1497. Fleirtalet av dei som blei råka av vedtaket, blei tekne vel imot i det ottomanske riket. Dei kastiljansk-talande sefardiske jødane slo seg ned på Balkan og i Nord-Afrika, Levanten og Anatolia.
Jødespansk er nærmast eit 1400-tals kastiljansk (spansk). Det har ikkje gått gjennom dei endringane som seinare har råka kastiljansk i Spania. [ʃ] og [ʒ] i kastiljansk har falle saman i [x], men har overlevd i jødespansk – jamfør kastiljansk bajo [ˈbaxo] prep. 'under' og hijo [ˈixo] 'son' med jødespansk basho [ˈbaʃo] 'under' og ijo [ˈiʒo] 'son'.
Fram til 1800-talet blei jødespansk skrive med det hebraiske alfabetet. Seinare har det latinske alfabetet dominert, med ei rettskriving som følgjer andre prinsipp enn moderne kastiljansk.
Dei jødespanske språksamfunna gjekk i oppløysing tidleg på 1900-talet. Mange sefardiske jødar emigrerte då det ottomanske riket gjekk i oppløysing, og mange omkom i dei nazistiske utryddingsleirane.
Språksystem
Nokre karakteristiske skilnader mellom jødespansk og moderne kastiljansk kjem fram når vi samnliknar talorda frå éin til fjorten:
Jødespansk
Kastiljansk
 
Jødespansk
Kastiljansk
1
uno
uno
8
ocho
ocho
2
dos
dos
9
mueve
nueve
3
tres
tres
10
dyes
diez
4
kuatro
cuatro
11
ondje
once
5
sinko
cinco
12
dodje
doce
6
sesh
seis
13
tredje
trece
7
syete
siete
14
katorze
catorce
Ei særutvikling i jødespansk er lydendringa nue > mue, som i talordet mueve 'ni', adjektivet muevo 'ny' og pronomenet muestro 'vår', mot kastiljansk nueve, nuevo og nuestro.
Uttale
Jødespansk har fem vokalar:
i [i]
u [u]
e [e]
o [o]
a [a]
Språket har desse 22 konsonantane:
p [p]
t [t]
ch [tʃ]
k [k]
b [b]
d [d~ð]
dj [dʒ]
g [ɡ~ɣ]
m [m]
n [n]
ny [ɲ]
f [f]
s [s]
sh [ʃ]
h [x]
v [v / β]
z [dz~z]
j [ʒ]
r [ɾ]
rr [r]
l [l]
y [ j]
I mange dialektar på Balkan blir d og g alltid uttalte [d] og [ɡ]. Andre stader blir dei uttalte [d] og [ɡ] fremst i ei ytring og etter nasal og [ð] og [ɣ] elles. Z blir uttalt [dz] etter nasal og [z] elles. V blir uttalt [v] i somme dialektar og [β] i andre.
Jødespansk er her skrive i same ortografi som er nytta i det israelske tidsskriftet Aki Yerushalayim og det tyrkiske Şalom. Şalom nytta tidlegare ein tyrkiskbasert ortografi, der c, ç og ş stod for høvesvis [dʒ], [tʃ] og [ʃ].
Kjelder
Armin Hetzer: Sephardisch. Judeo-español, Djudezmo. Einführung in die Umgangssprache des südosteuropäischen Juden. Wiesbaden 2001
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 04.01.2012
Sist oppdatert: 04.01.2012