Hopp til innhold
X
Innhald

Kabylsk

Kabylsk er eitt av språka til dei berberske urfolka i Nord-Afrika.

Ordhistorie

Kyrkjefaderen Augustin (354–430) var berber frå Tagaste i den romerske provinsen Numidia. Byen låg der vi i dag finn byen Souk Ahras (arabisk Sūq Ahrās) i det nordaustlege Algerie. Mor hans, den heilage Monica (332–387), var òg frå Tagaste. Det er sannsynleg at namnet Monica har berbersk opphav.

Den gamle berberske skrifta, tifinagh (tifinaɣ), blei truleg lånt frå fønikarane i Kartago, og tifinaɣ tyder truleg opphavleg ‘fønikisk’.

Språkfamilie

Kabylsk er eit berbersk språk, og berbersk er ei grein av den afroasiatiske språkfamilien. Dei berberske språka blir delte i fleire grupper, og dei viktigaste er nordberbersk og tamasjek (tuaregisk). Kabylsk er eit nordberbersk språk. Mindre grupper er austberbersk og zenaga.

Språkhistorie

Berberane har budd i Nord-Afrika i over 4000 år, og ein gong var heile Nord-Afrika berberskspråkleg. Mange har lagt berberane under seg, men arabisk påverknad har vore særskilt sterk og byrja med spreiinga av islam på 600-talet. I dag er berberske språk førstespråket til 14 prosent av folket i Algerie. Kabylsk har aldri vore mykje nytta som skriftspråk før på 1900-talet.

Det finst berberske innskrifter i Kabylia frå det 3. hundreåret f.Kr. til det 3. hundreåret e.Kr., i ei skrift som har overlevd blant tuaregane under namnet tifinagh (tifininaɣ) ‘fønikisk’. I 1960-åra laga nokre kabylar ei modernisert ny-tifinagh-skrift. Tetturar teqcict ‘jenta leikar’ blir skrive ⵝⴻⵜⵜⵓⵔⴰⵔ ⵝⴻⵇⵛⵉⵛⵜ i ny-tifinagh. Skrifta er viktig for berbersk nasjonalisme.

Den berberiske skrifta tifinagh. Foto: Martin and Kathy Dady, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Den berberske skrifta tifinagh. Foto: Martin and Kathy Dady, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Språksystem

Kabylsk og andre berberspråk har mykje og komplisert bøying, og orda blir bøygde i begge endar. Aqcic ‘gut’ og taqcict ‘jente’ heiter i fleirtal iqcicen ‘gutar’ og tiqcicin ‘jenter’.

Substantivet endrar form når det står etter verbet og er subjekt, og verbet endrar form etter person, tal og grammatisk kjønn hos subjektet. I setningane yetturar weqcic ‘guten leikar’ og tetturar teqcict ‘jenta leikar’ er weqcic og teqcict subjektsformer av aqcic ‘gut’ og taqcict ‘jente’, og yetturar og tetturar er ‘leikar’ med subjekt i 3. person hankjønn og hokjønn.

Uttale

Kabylsk har fire vokalar, og tre av dei varierer ein god del i uttale:

i

[i~e]

u

[u~o]

e

[ə]

a

[a~æ]

Språket har 28 konsonantar:

t

č

k

q

b

d

ǧ

g

f

s

c

x

(ħ)

h

z

j

ɣ

(ɛ)

m

n

r

w

l

y

Č, ǧ, c, j, x står for [tʃ, dʒ, ʃ, ʒ, x], og y for [j]. Konsonantane t, k, b, d, g blir ofte uttalte [θ, ç, β, ð, j], så tetturar teqcict ‘jenta leikar’ lyder som [θətturær θəqʃiʃt]. Prikken under , , , fortel at dei er faryngaliserte. Dei to konsonantane som står i parentes, ħ, ɛ [ħ, ʕ], finst berre i lånord frå semittisk (arabisk, fønikisk).

Litteratur om kabylsk

Lâqed́ ajed́id́ n-Sidna-Aisa el-Masih́. [Det nye testamentet på kabylsk.] Printed in Great Britain at the University Press, Oxford, by Vivian Ridler, printer to the university

Kamal Naït-Zerrad: Grammaire moderne du kabyle. tajerrumt tatrart n teqbaylit. Éditions Karthala, Paris 2001

Michel Quitot: Grammaire berbère (rifain, tamazight, chleuh, kabyle). L’Harmattan, Paris 1997

Salem Zena: Les rêves de Yidir. Bilingue berbère-français. Préface de Tassadit Yacine. L’Harmattan, Paris 1993

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 03.07.2019