Hopp til innhold
Fotografi frå 1917 av Baby Lone, ein medisinmann frå kikapúfolket. Kjelde: loc.gov. Reprod.nr.: LC-USZ62-119213. Ingen kjende restriksjonar.
Fotografi frå 1917 av Baby Lone, ein medisinmann frå kikapúfolket. Kjelde: loc.gov. Reprod.nr.: LC-USZ62-119213. Ingen kjende restriksjonar.
X
Innhald

Kikapú

Kikapú blir talt av om lag 700 menneske i Mexico og USA. Språket kan også plystrast.

Ordhistorie

Ifølgje Nynorskordboka tyder wigwam «opphavleg: nemning på kuppelforma (sjeldnare konisk) indianarhytte i den nordaustlege delen av USA og rundt dei store sjøane; seinare: fellesnemning på indianarhytte eller ‑bustad av ymse slag både i og utanfor USA».

Dette ordet har vi lånt via engelsk frå det austalgonkinske språket aust-abenaki (wôbanakiôdwawôgan) (som blir talt i Quebec og Ny-England), der det heiter wigwôm [wiɡwõm] og tyder 'hus'. På biletet øvst i artikkelen ser vi korleis ein byggjer eit slikt hus. Ramma blir dekt med matter.

Mange av orda som norsk – via engelsk – har lånt frå nordamerikanske urfolkspråk, kjem frå aust-abenaki og nærskylde algonkinske språk i Ny-England. Nokre døme er mokasin, pekan, pemmikan, skunk, squash og tomahawk.

Aust-abenaki er ein fjern slektning av kikapú, der 'hus' heiter wiikiaapi. Dette ordet er òg lånt inn i engelsk, som wickiup. Det er umogeleg å avgjere om wickiup er lånt frå kikapú wiikiaapi, fox wiikiyaapi eller sauk wîkiyâpi, for ordet blir uttalt på same måten i alle tre språka.

Sjølv om wigwam og wickiup tyder det same på engelsk, føretrekkjer folk med urfolksbakgrunn ordet wickiup når dei snakkar engelsk, fordi wigwam blir opplevd som stereotypisk i negativ forstand.

Språkfamilie

Kikapú høyrer til den algiske språkfamilien, ein nordamerikansk språkfamilie med tre greiner: 

  • wiyot
  • yurok
  • algonkinsk

Wiyot og yurok er to språk som inntil nyleg blei talte i California, medan algonkinsk er ei gruppe på kring 30 språk som med unntak av kikapú blir talte i Canada og USA.

Den algonkinske gruppa har tre greiner: 

  • præriealgonkinsk
  • sentralalgonkinsk
  • austalgonkinsk

Kikapú høyrer heime i gruppa sentralalgonkinsk, som har desse medlemene:

  • cree (nēhiyawēwin)
  • menomini (omǣqnomenew)
  • ojibwe (ojibwemowin)
  • potawatomi (bodéwadmimwen)
  • fox (meskwaki)
  • sauk / sac (thākiwāki)
  • kikapú (kiikaapoa)
  • shawnee (sawanwa)
  • miami-illinois (myaamia)

Kikapú er i nær slekt med fox og sauk. Talarar av dei tre språka seier at dei stort sett forstår kvarandre, og dei tre kan gjerne reknast som eitt språk.

Språkhistorie

Kikapúfolket budde tidlegare mellom Eriesjøen og Michigansjøen, i grenseområda mellom dei noverande amerikanske delstatane Michigan, Indiana og Ohio.

På alle kantar var dei omgitt av andre urfolk som snakka algonkinske språk. Dei nærmaste grannane i nord snakka potawatomi, i sør miami-illinois og shawnee, og i vest fox og sauk.

Kikapúfolket blei fordrive frå heimlandet sitt av franskmennene (1688–97), av engelskmennene (1763–71) og seinare av amerikanarane (det vil seie europearane som oppretta USA). Dette resulterte i at kikapúane blei delte i fleire mindre grupper. Grannefolka leid den same lagnaden.

Etter avtalar med USA i 1819 måtte kikapúane utvandre til vestsida av Mississippi, men dette skjedde ikkje utan væpna motstand frå kikapúane og grannefolka. Dei slo seg ned i reservat i Missouri i 1819 og i Kansas i 1832.

Då det blei bygd jernbane over det nye territoriet til kikapúane i 1854, førte ein svindel frå jernbaneselskapa si side til at dei måtte flytte igjen, denne gongen sørover, først til Texas og seinare til Coahuila i Mexico, i lag med ei gruppe potawatomiar. Under den amerikanske borgarkrigen (1861–65) flytta endå fleire kikapúar til Mexico.

Gruppene i Mexico og USA har nær kontakt med kvarandre, og dei kryssar grensa for å vere med på kulturelle og religiøse tilstellingar, gravferder, for å gå på skule eller for å gjeste skyldfolk. Det er ikkje særleg store dialektskilnader mellom kikapú i dei to landa.

I dei seinare åra – også før Donald Trump blei president i 2017 – har USA gjort det vanskelegare å krysse grensa frå Mexico til USA. Det skaper problem for kikapúfolket og mange andre amerikanske urfolk – til saman 36 – som har busetnadsområda sine på begge sider av grensa. Dei må no passere grensestasjonar med streng kontroll, dei blir utsette for detaljerte avhøyr, reisene deira blir forseinka, og det hender dei ikkje får løyve til å krysse ei grense som dei sjølve oppfattar som kunstig – der ho deler territoriet deira i to.

Lingvisten Paul Voorhis gav i 1974 ut boka Introduction to the Kickapoo Language, der han presenterte ei rettskriving for kikapú. Denne rettskrivinga blei teken i bruk kort tid etter i USA, og nyleg – i 2010 – byrja arbeidet med å innføre denne rettskrivinga også i Mexico.

Kikapú blir rekna som eit truga språk, og i 1985 blei det sett i verk eit revitaliseringsprogram ved skulen til kikapúfolket i Horton, Kansas, og seinare på dei fleste andre stader der det bur kikapúar.

Kikapúane i Mexico er kjende for plystrespråket sitt, som gir att tonegangen i det vanlege talespråket.

Språksystem

I grammatikken til kikapú – som andre algonkinske språk – spelar skiljet mellom animat (menneske og dyr) og inanimat (alt anna) ei sentral rolle.

For det første har språket to genus (grammatiske kjønn) – animat og inanimat.

Alle substantiv som viser til menneske og dyr, er animate, til dømes inenia 'menneske', koohkoosa 'gris' og eenikwa 'maur'. Også nokre få substantiv som viser til plantar og ikkje-levande ting, er animate, som moopia 'bil', miini 'bær' og anaakwa 'stjerne'.

Døme på inanimate substantiv er aθenyi 'stein', ootéeni 'by', oteemini 'jordbær', mehtekwi 'tre' og kiisekwi 'himmel'.

Desse tabellane viser korleis animate og inanimate substantiv blir bøygde, illustrert med det animate koohkoosa 'gris' og det inanimate otéeni 'by':

 

ANIMAT 'gris'

Eintal

Fleirtal

proksimat

koohkoosa

koohkoosaki

obviat

koohkoosani

koohkoosahi

vokativ

koohkoose

koohkoosetike

 

INANIMAT 'by'

Eintal

Fleirtal

proksimat/obviat

otéeni

otéenani

 

Skiljet mellom proksimate og obviate bøyingsformer er at eit proksimat substantiv viser til den eller dei mest framståande deltakarane i ein situasjon, medan eit obviat substantiv viser til ein mindre viktig deltakar. I ein eigedomskonstruksjon er eigaren proksimat og det eigde obviat:

maaka kwíeθeeha ooθani 'far til den guten'

maaaka

kwíeθeeh-a

ooθ-ani

den-ANIMAT.EINTAL.PROKSIMAT

gut-EINTAL.PROKSIMAT

far-EINTAL.OBVIAT

 

I ei setning blir det proksimate leddet nemnt først: 

inenia neθeea mahkwani 'eit menneske drap ein bjørn'

ineni-a

neθe-ea

mahkwani

menneske-EINTAL.PROKSIMAT

drap-PROKS.OBV.

bjørn-EINTAL.OBVIAT

 

Verbforma neθeea 'han drap han' har suffikset ‑ea, som fortel at subjektet er proksimat og objektet obviat.

Skiljet mellom animat og inanimat finn vi òg ved verba, som blir delte inn i fleire typar på grunnlag av dette skiljet, mellom anna desse typane: 

  • animate intransitive verb, som har animat subjekt
  • inanimate intransitive verb, som har inanimat subjekt
  • animate transitive verb, som har animat objekt
  • inanimate transitive verb, som har inanimat objekt

Uttale

Kikapú har 4 vokalfonem og 11 konsonantfonem i arveord (ord som ikkje er lånord). I tillegg finst det 1 vokalfonem og 3 konsonantfonem som berre finst i lånord, og som står i parentes i tabellane nedanfor. Bokstavane i rettskrivinga er skrivne i kursiv, og lydskrifta i IPA står mellom klammer, […].

Vokalar

i [i]

 

 

e [e ~ ɪ]

(r [ɚ])

o [o ~ ʊ]

 

a [a]

 

 

Konsonantar

p [p ~ b]

t [t ~ d]

c [ʧ ~ ʦ ~ ʤ ~ ʣ]

k [k ~ ɡ]

 

(f [f])

θ [θ ~ ð]

s [s ~ ʃ ~ z]

 

h [h]

m [m]

n [n]

 

 

 

w [w]

(l [l])

 

y [j]

 

 

(d [ɾ])

 

 

 

 

Når eit fonem kan uttalast på fleire måtar, står den vanlegaste uttalen først.

Vokalane kan utgjere grupper. Når to like vokalar står rett etter kvarandre, blir dei uttalte som éin vokal som er dobbelt så lang som ein enkelt vokal. Når tre like vokalar står rett etter kvarandre, blir dei uttalte som éin vokal som er tre gonger så lang som ein enkelt vokal. Her er nokre døme 

  • inenia [inenia] 'menneske'
  • miicia [miːʧia] 'han åt det'
  • oiiinaki [oiːːnaki] 'horn (fleirtal)'

Vokalen r [ɚ] finst til dømes i máicrrcíaki [máiʧɚːʧia] 'dei gjekk til kyrkja'. ‑crrc‑ er lånt frå engelsk church 'kyrkje'.

I alle setningar finst det minst éin aksentuert vokal, og det er den tredje, fjerde, femte eller sjette siste vokalen i eit ord. Aksenten, ein høg tone, er merkt i rettskrivinga med ein akutt aksent (´), som i ánemwa 'hund'. Når kikapúane plystrar språket sitt, gir dei att skilnadene i tonehøgd mellom ulike vokalar.

Vokalane er stemde, bortsett frå ein uaksentuert vokal rett før ein pause. Ein slik vokal blir kviskra etter p, t, c, k, θ og s og mumla (uttalt med luftfylt stemme) etter andre lydar.

 

 

Litteratur

Charles Callender, Richard K. Pope, and Susan M. Pope: «Kickapoo», i Bruce C. Trigger (red.): Handbook of North American Indians. Vol. 15, Northeast, s. 656–667. Washington, D.C. 1978

Paul H. Voorhis: «Notes on Kickapoo Whistle Speech», International Journal of American Linguistics, 37(4), s. 238–243

Paul H. Voorhis: Introduction to the Kickapoo Language. (Indiana University Publications. Language Science Monographs. 13.) Bloomington, Indiana 1974

Paul H. Voorhis: Kickapoo Vocabulary. (Algonquian and Iroquoian Linguistics. 6.) Bloomington, Indiana 1988

Carl Waldman: Atlas of the North American Indian, revised edition. New York 2000

 

Tilrådd litteratur om verdas språk

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages, 2. utg. London 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language, 2. utg. Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World, 3. utg. London 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue. Languages of the World, 16. utg. Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997 Nicholas Ostler: Empires of the Word. A Language History of the World. New York 2006

Først publisert: 08.12.2020
Sist oppdatert: 08.12.2020