Hopp til innhold
X
Innhald

Kildinsamisk

Ordet tundra kjem frå kildinsamisk, og er det samiske ordet som har nådd lengst ut i verda.

Ordhistorie

Ordet tundra – som er ei nemning for eit flatt myr- og grusområde nord for den polare skoggrensa, der telen aldri går heilt ut or jorda – har vi lånt frå russisk, der det også heiter tundra тундра, men russisk har lånt ordet frå kildinsamisk, eit av dei samiske språka som blir snakka på Kolahalvøya.

Kildinsamisk har tuundar тӯндар ‘trelaus vidde’, som i genitiv heiter tuundra тӯндра, og det er genitivsforma som er lånt inn i russisk, og derfrå har det vandra vidare til språk over heile verda – jamfør spansk (kastiljansk) tundra, gresk toúndra, tyrkisk tundra, arabisk tandrā, persisk tūndrā, hebraisk tundra, hindi ṭuṇḍrā, koreansk tundeura og japansk tsundora.

Kildinsamisk tuundar kjem av ursamisk *tuontǝr, som er blitt til duottar på nordsamisk og doedtere på sørsamisk.

Språkfamilie

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner, samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner, finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk. Kildinsamisk er eitt av ni levande samiske språk og blir rekna til ei austsamisk grein saman med tersamisk, skoltesamisk og det nyleg utdøydde akkalasamisk.

Fire kildinsamiske dialektar er framleis i bruk, nemleg dialektane i Lujavv'r Луяввьр (russisk Lovozero Ловозеро), Kiillt Кӣллт (russisk Kil'din Кильдин), Kårrdegk Коаррдэгк (russisk Voron'e Воронье) og Aarsjogk А̄рсёгк (russisk Varzina Варзина).

Sjå også artikkelen Samiske språk.

Språkhistorie

Den første samiskspråklege boka for samane i Russland blei utgitt i Helsingfors i 1878 og hadde tittelen Max'tveest Пas'-Evangeli Samas. Evangelìe ot" Matḟeja (na russko-loparskom" jazykě) Махьтвеест Пась-Евангели Самас. Евангеліе отъ Матѳея (на русско-лопарскомъ языкѣ) og inneheldt Matteusevangeliet – dei tjueto første kapitla på kildinsamisk og dei seks siste på akkalasamisk. Teksten var omsett av den finske språkforskaren og diktaren Arvid Genetz (1848–1915).

Etter revolusjonen i 1917 byrja eit systematisk vitskapleg studium av dei samiske språka i Sovjetunionen, og i 1926 tok Instituttet for dei nordlege folka til å arbeide med rettskrivingsspørsmål. I 1933 blei det gitt ut ei ABC-bok i latinsk skrift med tekstar på eit felles kolasamisk skriftspråk som bygde på kildinsamisk, skoltesamisk og tersamisk. Dette skriftspråket viste seg å fungere dårleg i undervisninga, og alt i 1934 blei det laga nye bøker på kildinsamisk. I 1937 gjekk ein over frå det latinske til det kyrilliske alfabetet.

I 1970-åra blei arbeidet med å lage eit kildinsamisk skriftspråk teke opp att, no med det kyrilliske alfabetet, og i 1982 gav den samiske læraren Aleksandra Andreevna Antonova Александра Андреевна Антонова (f. 1932) ut ei ABC-bok på kildinsamisk, Saam' bukvar' Са̄мь букварь. Rettskrivinga blei vidareutvikla utover i 1980-åra, mellom anna i eit samarbeid mellom Antonova og språkforskaren Rimma Dimitrievna Kuruč Римма Димитриевна Куруч (f. 1938). I 1995 gav Kuruč ut ei bok om den nyaste versjonen av rettskrivinga.

UNESCO klassifiserer kildinsamisk som eit alvorleg trua språk, sidan dei yngste som snakkar språket, er midaldrande. Sidan 1989 har kolasamane vore organiserte, og i 2007 byrja samane i Lovozero å arbeide med språkrevitalisering og heldt kurs i kildinsamisk i samarbeid med Universitetet i Tromsø og Sámi allaskuvla / Samisk høgskole i Guovdageaidnu/Kautokeino. I 2010 blei det skipa eit folkevalt kolasamisk parlament, Kuellnegk ňårk Saam' Sobbar Куэллнэгк нёарк Са̄мь Соббар.

Språksystem

Ei samanlikning mellom nokre substantiv på ursamisk, kildinsamisk, nordsamisk og sørsamisk viser eit særdrag ved kildinsamisk og dei andre samiske språka på Kolahalvøya:

ursamisk

kildinsamisk

nordsamisk

sørsamisk

‘frosk’

*cuompōj

cuemp цуэмп

cuoppu

tsååbpe

‘strand’

*kāntē

kaann't ка̄ннҍт

gáddi

gaedtie

‘fugl’

*lʊntē

lånn't лоаннҍт

loddi

ledtie

‘fiskekrok’

*vuoŋkǝ

vuuŋŋk вӯӈӈк

vuogga

håagke

‘vind’

*pieŋkǝ

piiŋŋk пӣӈӈк

biegga

bïegke

Medan ursamiske konsonantgrupper som *mp, *nt og *ŋk, ein nasal pluss ein plosiv, har overlevd i dei samiske språka på Kolahalvøya, er dei blitt til doble plosivar i alle andre samiske språk.

Uttale

Som nemnt ovanfor blir kildinsamisk skrive med det kyrilliske alfabetet, i ei rettskriving som er presentert nedanfor.

Fremst i eit kildinsamisk ord finn vi dei 14 einskildkonsonantane i tabellen nedanfor, dersom vi held nye lånord frå russisk utanfor. Kvar konsonantant er skriven med latinske bokstavar (kursiverte) og i kyrillisk skrift.

p

п

t

т

c

ц

č

ч

k

к

s

с

š

ш

m

м

n

н

ň

нь

v

в

l

л

j

й

r

р

Dei latinske bokstavane c, č, š, ň står for høvesvis [ʦ, ʧ, ʃ, ɲ]. Det finst òg konsonantgrupper fremst i ord, helst i lånord, jamfør skumm'p скуммьп ‘ulv’, krokadil крокадил ‘krokodille’ og špric шприц ‘sprøyte’.

I den første stavinga i eit ord, som er trykksterk, har kildinsamisk desse vokalane (monoftongane og diftongane):

korte monoftongar

lange monoftongar

diftongar

i и

ɨ ы

u у

ii ӣ

uu ӯ

e э

o о

ee э̄

oo о̄

ie е

ue уэ

a а

å оа

aa а̄

åå о̄а̄

ia я

ua уа

Dei latinske bokstavane e og å står for [ǝ] og [ɒ]. Når ein konsonant står framfor dei fremre vokalane i и, ii ӣ, ie е og ia я, er dei palataliserte. Jamfør dei ikkje-palataliserte konsonantane fremst i nɨjjp ныййп [nɨjjp] ‘kniv’, peerrht пэ̄ҏҏт [pǝːr̥r̥t] ‘hus’, meenne мэ̄ннэ [mǝːnnǝ] ‘gå’, suel суэл [suǝl] ‘øy’ og vuerr'ev вуэррев [vuǝrʲrʲǝv] ‘ekorn’ med dei palataliserte fremst i špric шприц [ʃprʲiʦ] ‘sprøyte’, mierr ме̄рр [mʲiǝrr] ‘hav’ og mialkas мя̄лкас [mʲialkas] ‘langsam’. Når i и, ii ӣ, ie иэ og ia иа står fremst i eit ord, utan konsonant framfor, blir dei uttalte med ein j først. Jamfør eexxt э̄ххт ‘éin’ med jiemm'ňe е̄ммьне ‘land’.

Konsonanten ň нь finst òg etter bakre vokalar. Denne konsonanten er difor alltid skriven ň i latinsk skrift, som i ňiell'k не̄лльк ‘svolt’. Dei bakre vokalane u, o, a, å, uu, oo, aa, åå, ue og ua blir skrivne ю, ё, я, ёа, ю̄, ё̄, я̄, ё̄а̄, юэ og юa i kyrillisk skrift etter ň, som i til dømes ňårrk нёаррк [ɲɒrrk] ‘nes’ og ňuunn' ню̄ннҍ [ɲuːnnʲ] ‘nase’. Når ю, ё, ёа, ю, ё, ёа, юэ og юa står fremst i eit ord, blir dei uttalte med ein j framfor, som i jaavv'r я̄ввьр ‘innsjø’, ‘vatn’, jugke югкэ ‘drikke’ og jogk ёгк ‘elv’.

Etter den første vokalen (monoftongen eller diftongen) i ordet finst det mange fleire konsonantar enn fremst i ordet. Tabellen nedanfor viser alle dei ulike einskildkonsonantane som anten finst åleine eller som del av grupper, når vi ser bort frå fenomenet preaspirasjon, som er omtalt lenger nede. –P og +P over kolonnane tyder ikkje-palatalisert og palatalisert. I den latinske skrifta er palatalisering merkt med teiknet '.

–P

+P

–P

+P

–P

+P

–P

+P

–P

+P

p п

p' пь

t т

t' тѣ

c ц

c' ць

č ч

č' чь

k к

k' кь

b б

b' бь

d д

d' дѣ

dz дз

dz' дзь

дж

dž' джь

g г

g' гь

f ф

f' фь

s с

s' сь

š ш

š' шь

x х

x' хь

z з

z' зь

ž ж

ž' жь

m м

m' мь

n н

n' нѣ

ň нь

ŋ ӈ

ŋ' ӈь

v в

v' вь

l л

l' ль

j й

r р

r' рь

Den latinske bokstaven ž står for [ʒ]. Inne i ord og i slutten av ord blir palatalisering (i den kyrilliske skrifta) merkt med symbolet ѣ etter t, d, n т, д, н, medan ь blir nytta etter andre konsonantar. Inne i ord og i slutten av ord skil ein mellom ň нь (postalveolar) og n' нѣ (palatalisert). Her er nokre ord som viser bruken av dei to palatalseringsmerka: ňuunn' ню̄ннҍ ‘nase’, kiedd'k ке̄ддҍк ‘stein’, all'm алльм ‘himmel’, ňuemm'el' нюэммель ‘kanin’, lånn't лоаннҍт ‘fugl’, laatt'k ла̄ттҍк ‘(steikje-)panne’.

Ser vi bort frå lånord, finst det to vokalar i trykksvake stavingar (det vil seie i stavingar etter den første stavinga): e [ǝ] og a [ɐ]. Dei blir skrivne i kyrillisk skrift på tre måtar: (1) э а, (2) е я, (3) ӭ ӓ. (1) э а blir nytta når konsonanten framfor ikkje er palatalisert. (2) е я erstattar ь. (3) ӭ ӓ erstattar ѣ, og blir nytta etter t, d, n т, д, н. Nokre døme: (1) moonter мо̄нтэр ‘fastland’, nɨzan нызан ‘kvinne’, vuuntas вӯнтас ‘sand’. (2) siev'ňes' се̄вьнесь ‘mørk’, jiemm'ňe е̄ммьне ‘land’, kaall'es' ка̄ллесь ‘gamal mann’, viež'ar ве̄жяр ‘hamar (reiskap)’. (3) puedt'e пуэдтӭ ‘kome’, kut'as кутӓс ‘par’.

Som andre samiske språk har kildinsamisk preaspirerte konsonantar. Etter ein vokal blir preaspirasjonen skriven med bokstaven h һ eller ein apostrof (’), som i ciehp цēһп/цē’п ‘finger’, pɨht'e пыһтӭ/пы’тӭ ‘bringe’, lɨhc'ej лыһцей/лы’цей ‘dokter’, våhc воаһц/воаһц ‘vott’, ‘vante’, keehč'e кэ̄һче/кэ̄’че ‘dette’, ‘falle’, tɨhk' тыһкь/ты’кь ‘lus’.

Når dei preaspirerte konsonantane kjem etter ein nasal, likvid eller halvvokal, blir dei ustemde og blir skrivne med eigne bokstavar i den kyrilliske skrifta: mh ӎ [m̥], nh ӊ [n̥], lh ӆ [l̥], rh ҏ [r̥], jh ҋ [j̊]. Nokre døme: kuellh'k куэӆӆьк ‘roleg’, peerrht пэ̄ҏҏт ‘hus’, paarrhk па̄ҏҏк ‘bork’, sojhte соҋтэ ‘bøye’, paajjhk па̄ҋҋк ‘stad’. Slike ustemde lydar finst òg i nokre ord utan plosiv eller affrikat etter, som i čuurrh'š чӯҏҏьш ‘and’ og laajjh ла̄ҋҋ ‘gåve’.

Litteratur om kildinsamisk

Nina E. Afanas’eva, Rimma D. Kuruč, Aleksandra A. Antonova, L.D. Jakovlev og B.G. Gluxov: Saamsko-russkij slovar’. 8000 slov. Саамско-русский словарь. 8000 слов. Redigert av Rimma D. Kuruč. Russkij jazyk, Moskva 1985

Aleksandra A. Antonova: Saam' bukvar’ Са̄мь букварь. Leningrad 1982

Sānndrė Antonova: Piiras: stiixa kɨrr'j parrne guejke Пӣрас: стӣха кыррьй паррнэ гуэйкэ = Sandra Antonova: Bearaš: mánáid diktagirji. Kárášjohka 2004

Rimma D. Kuruč, Nina E. Afanasʼeva og Iraida V. Vinogradova: Pravila orfografii i punktuacii saamskogo jazyka Правила орфографии и пунктуации саамского языка. Murmanskij sektor lingvističeskich problem finno-ugorskich narodnostej Krajnego Severa Instituta Jazykoznanija Rossijsskoj Akademii nauk, Murmansk 1995

Pekka Sammallahti: The Saami Languages. Davvi Girji, Kárášjohka 1998 (sidene 147–150 handlar om kildinsamisk)

Elisabeth Scheller. «Samernas språksituation i Ryssland», Multiethnica. Meddelande från Centrum för multietnisk forskning. Uppsala universitet 2010 (32) (sidene 3–8)

Elisabeth Scheller: «Samisk språkrevitalisering i Ryssland – möjligheter och utmaningar», NOA. Norsk som andrespråk 2011, volum 27 (1) (sidene 86–119)

Kildinsamisk nettside, laga av kildinsamen Pjotr Lukin, som arbeider i ein samisk dagheim i Tromsø, og som er oppteken av revitalisering av kildinsamisk: http://saamkill.ucoz.com/

Kildinsamisk–engelsk ordliste: http://wold.livingsources.org/vocabulary/14

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 02.02.2016
Sist oppdatert: 04.01.2018