Hopp til innhold
X
Innhald

Kvensk

På kvensk heiter Noreg Ruija.

Ordhistorie
Stort sett kan kvener og finnar forstå kvarandre. Det som skaper størst problem, er nyare ordtilfang knytt til moderne liv og samfunn. Finnane lagar ofte sine eigne ord, medan kvenene låner frå norsk:
norsk
kvensk
finsk
søknad
sööknaadi
hakemus
regjering
rejeerinki
hallitus
vêrmelding
väärmellinki
säätiedotus
informasjon
informašuuni
informaatio
Språkfamilie
Kvensk høyrer til den uralske språkfamilien, med hovudgreinene samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har greinene finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari, mordvinsk og finsk-samisk, og den finsk-samiske greina i austersjøfinsk og samisk. Kvensk høyrer til austersjøfinsk, i lag med mellom anna finsk, meänkieli, karelsk og estisk.
Alle dei austersjøfinske språka står nær kvarandre, og hadde dei politiske tilhøva vore annleis, ville det ikkje ha vore umogeleg å rekne alle saman som dialektar av eitt austersjøfinsk språk. Kvensk og meänkieli skil seg om lag like mykje frå finsk som norsk frå svensk.
Ein finn dialektar av kvensk på mellom anna desse stadene: Yykeä/Lyngen, Raisi/Nordreisa, Naavuono/Kvænangen, Alattio/Alta, Lemmijoki/Lakselv, Pyssyjoki/Børselv, Teno/Tana, Näätämö/Neiden, Paatsjoki/Pasvik, Vesisaari/Vadsø og Vuoreija/Vardø.
Språkhistorie
Kvensk busetnad i Nord-Noreg er kjend sidan 1520-åra. Mange kvener slo seg ned på landsbygda i Nord-Troms og Vest-Finnmark på 1700-talet og fram til 1820, og i fiskevær, byar og gruvesamfunn i Aust-Finnmark i perioden 1820–1890. Kvendialektane står nær nordfinske dialektar, og fortel kvar kvenene kom frå.
I 1998 fekk kvenene status som nasjonal minoritet i Noreg, og i 2005 vedtok den norske regjeringa at kvensk skulle få status som eige språk. Det finst enno ikkje noko standardisert kvensk skriftspråk, og det blir drøfta om ein skal byggje på éin dialekt eller lage ein samnemnar for alle dialektane, av typen nynorsk. Skriftspråket skal følgje same rettskrivingsprinsippa som finsk og meänkieli.
Den første romanen på kvensk, Kuosuvaaran takana 'Bak Kuosuvaara', skriven av Alf Nilsen-Børsskog (1928–) frå Pyssyjoki/Børselv, kom ut i 2004.
Språksystem
Som andre austersjøfinske språk har kvensk mykje bøying, med kring 15 kasus for substantivet og ei omfattande bøying av verbet.
Kvensk deler eit viktig dialektdrag med vestfinsk. I dialektane over det meste av Finland, medrekna standardfinsk, har h falle bort mellom trykklause vokalar, til dømes lampahat > lampaat 'sauer', medan h-en står i mange vestfinske dialektar: lampahat / lamphaat / lamphat. Dei to siste formene er vanlege i kvensk.
Setninga nedanfor er ytra av ei kvinne frå Pykeä/Bugøynes (sjå Lane 2006 under «Meir informasjon»):
Miehän
kuivasi
se
pikku
thepin.
mie-hän
kuiva-si
se
pikku
thepi-n
eg-jo
tørke-fortid
det
vesle
teppe-akkusativ
'Eg tørka jo det vesle teppet.'
Det norske ordet teppe er lånt med ein aspirert t – her skrive th – medan t i kvensk, som p og k, elles er uaspirert. Pronomena mie 'eg' og sie 'du' er karakteristiske for kvensk og er elles mellom anna kjende frå austfinsk og meänkieli. Standardfinsk har minä og sinä.
I Pyssyjoki/Børselv ville dei ha sagt Miehän kuivaatin sen pikku peiton 'eg tørka jo det vesle teppet', der kuivaatin tyder '(eg) tørka' (dvs. gjorde tørr), i motsetnad til Peitto kuivasi auringossa 'teppet tørka i sola', der kuivasi tyder '(det) tørka' (dvs. blei tørt).
På standardfinsk blir 'eg tørka jo det vesle teppet' uttrykt slik: Minähän kuivatin sen pikku peiton.
Uttale
Kvensk har åtte korte og åtte lange vokalar, som finsk:
i
y
u
ii
yy
uu
e
ö [ø]
o
ee
öö [øː]
oo
ä [æ]
 
a
ää [æː]
 
aa
I lånord frå norsk finn ein òg dei norske vokalane i by og bu. Norsk y ligg mellom kvensk i og y, og norsk u ligg mellom kvensk y og u.
Konsonantsystemet ser slik ut:
p
t
 
k
 
f
s
š [ʃ]
 
h
m
n
 
ng [ŋː]
 
 
r
 
 
 
 
(đ [ð]) 
 
 
 
v
l
 
j
 
F og š finst primært i lånord, der òg d førekjem. đ blir berre nytta av nokre kvensktalande i Pyssyjoki/Børselv og Lemmijoki/Lakselv – 'på bordet' heiter pöyđälä eller pöyälä, mot standardfinsk pöydällä. Lange konsonantar er markerte ved dobbeltskriving: Tromssa [ˈtromsːɑ] 'Troms'.
Litteratur om kvensk
Allmenn innføring i skriving av kvensk. Arbeidsgruppe: Karin Larsen, Pirjo Paavalniemi, Eira Söderholm. Kainun institutti / Kvensk institutt, Pyssyjoki/Børselv, 2012 (Heftet kan lesast eller lastast ned på http://www.kvenskinstitutt.no/uutiset/hefte-om-kvensk-skriftspråk. Det er muleg du må kopiere adressa inn i nettlesaren)
Kainun institutti / Kvensk institutt: http://www.kvenskinstitutt.no/
Pia Lane: A Tale of Two Towns. A Comparative Study of Language and Culture Contact. Doktoravhandling, Universitetet i Oslo 2006
Pia Lane: http://kvener.no/sprak/ Tekst frå Helene Uri (red.): (Nesten) alt du trenger å vite om norsk. 52 om språk. Kunnskapsforlaget, Oslo 2005
Ruijan Kveeniliittio / Norske Kveners Forbund: http://kvener.no/
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 16.01.2013
Sist oppdatert: 19.02.2013