Hopp til innhold
X
Innhald

Latvisk

Olavs og Haralds er vanlege latviske personnamn.

Ordhistorie
Latvisk har mange personnamn av nordisk opphav, og ein rask titt på ein latvisk namnedagskalender gir oss fleire døme: Sigurds, Olavs, Haralds, Ivars, Ingrīda, Einārs, Ērika, Ēriks, Astrids, Ingvars, Inguna, Vidars, Ingars, Svens, Dāgs, Knuts, Gudruna, Helga, Arvīds, Egils. Mannsnamna endar alle på -s og dei fleste kvinnenamna på -a, og dette er nominativsuffiks i hankjønn og hokjønn.
Språkfamilie
Latvisk høyrer, saman med litauisk, til den baltiske greina av den indoeuropeiske språkfamilien.
Språkhistorie
Den eldste overlevande trykte teksten på latvisk er eit fadervår frå 1550, og den eldste overlevande trykte boka er ei katolsk katekisme frå 1585.
Fram til 1800-talet var det latviske språket sterkt påverka av tysk, fordi den lokale overklassen var baltiske tyskarar. Grunnlaget for det moderne latviske standardspråket blei lagt i perioden frå 1850- til 1880-åra av den kulturelle og litterære rørsla Jaunlatvieši 'Unglatviarane'.
Den moderne latviske rettskrivinga, som etter kvart erstatta den eldre rettskrivinga, blei utvikla i 1908 av dei latviske språkforskarane Kārlis Mīlenbahs og Jānis Endzelīns.
Språksystem
Her er to latviske setningar som fortel litt om strukturen i språket:
subjekt
verb
objekt
Es
lasu
jaunu
grāmatu.
'eg'
'les'
'god'
'bok'
'Eg les ei god bok.'
subjekt
verb
indirekte objekt
direkte objekt
Viņa
dod
bērniem
maizi.
'ho'
'gir'
'born'
'brød'
'Ho gir borna brød.'
Latvisk er eit SVO-språk: Først kjem subjektet, så verbet og til slutt objektet eller objekta og andre ledd.
Verbet blir mellom anna bøygd i person og tal, og lasu er 1. person eintal presens av lasīt 'lese'.
Pronomen, adjektiv og substantiv blir bøygde i tal og kasus. Til dømes er jaunu grāmatu akkusativ av jauna grāmata 'god bok' og bērniem er dativ fleirtal av bērns 'born'.
Uttale
Latvisk har seks korte og seks lange vokalar, men ein skil ikkje mellom alle i skrift:
i [i]
u [u]
ī [iː]
ū [uː]
e [ɛ]
o [ɔ]
ē [ɛː]
o [ɔː]
e [æ]
ē [æː]
a [a]
ā [aː]
[ɛ] og [ɛː] er ikkje skilde ortografisk frå [æ] og [æː], men dei er ulike fonem. O står for [ɔ] eller [ɔː] i lånord, som politika [pɔlitika] 'politikk' og opera [ɔːpɛɾa] 'opera', og for [ua] i arveord, som ola [uala] 'egg'. Latvisk har desse diftongane: ai [ai], ei [ɛi], oi [ɔi], ui [ui], au [au], ie [ia] og o [ua].
Her er dei latviske konsonantane:
p [p]
t [t]
c [ts]
č [tʃ]
ķ [c]
k [k]
b [b]
d [d]
dz [dz]
[dʒ]
ģ [ɟ]
g [ɡ]
m [m]
n [n]
ņ [ɲ]
f [f]
s [s]
š [ʃ]
h [x]
z [z]
ž [ʒ]
r [ɾ]
v [ʋ]
l [l]
ļ [ʎ]
j [j]
Frikativane f og h finst berre i lånord, til dømes fizika 'fysikk' og honorārs 'honorar'. N blir uttalt [ŋ] framfor k og g, som i banka [baŋka].
Latvisk har trykk på den første stavinga i ordet. Språket skil mellom tre ulike «aksentar» i stavingar som inneheld ein lang vokal, ein diftong eller ein kort vokal pluss m, n, ņ, r, l eller ļ. Her er nokre døme:
•   Jamn tone: loks [lūāks] 'graslauk'
•   Fallande tone: loks [lúàks] 'kvelv', 'boge' 
•   Broten tone, liknar dansk «stød»: logs [lṵ̰a̰ks] 'vindauge'
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 04.01.2012
Sist oppdatert: 05.08.2017