Hopp til innhold
X
Innhald

Luxemburgsk

På luxemburgsk heiter 'fengsel' Prisong.

Ordhistorie
Norsk har ingen lånord frå luxemburgsk.
Sidan luxemburgsk blir talt i eit land der mellom anna også fransk er offisielt språk, finn vi ein god del lånord frå dette språket:
Zossiss             'pølse'            frå fransk saucisse
Prisong           'fengsel'        frå fransk prison
Wallis              'koffert'         frå fransk valise
Pompjeeën      'brannvern'    frå fransk pompiers
merci               'takk'             frå fransk merci
Språkfamilie
Luxemburgsk er ein moselfrankisk variant av vestmellomtysk, som er ei undergruppe av den høgtyske greina av vestgermansk. Dei vestgermanske språka utgjer i lag med nordgermansk (nordisk) og austgermansk (det utdøydde gotisk) den germanske greina av den indoeuropeiske språkfamilien.
Språkhistorie
På 1800-talet var luxemburgsk berre talespråk, og høgare samfunnslag nytta fransk for å understreke den sosiale statusen sin. Då Luxemburg fekk den første grunnlova si i 1846, blei ikkje det luxemburgske språket nemnt, og tysk og fransk var valfrie offisielle språk. Så seint som i 1896 vraka den luxemburgske nasjonalforsamlinga eit framlegg om å godkjenne luxemburgsk som eit eige språk.
5. juni 1946 blei det presentert ei «offisiell luxemburgisk rettskriving» – ofizjel lezebuurjer ortografi, eller OLO, utforma slik at skriftspråket skulle skilje seg sterkt frå tysk. OLO blei ikkje nytta så mykje, og i 1975 innførte regjeringa ei ny rettskriving, som i større grad følgjer tyske konvensjonar. OLO-skrivemåten ofizjel lezebuurjer ortografi blei til Offiziell Lëtzebuerger Orthographie. Nokre revisjonar kom i 1999.
Språksystem
Dei mellomtyske målføra har drag sams med både lågtysk og høgtysk. Luxemburgsk Af 'ape', bäissen 'bite' og Baach 'bekk' viser den høgtyske lydforskyvinga, der urgermansk p, t, k blei til [f, s, x], nett som i (standard) tysk Affe 'ape', beißen 'bite' og Bach 'bekk', medan lågtysk har halde ved lag dei urgermanske konsonantane: Aap 'ape', bieten 'bite' og Beek 'bekk'. Men endringa frå urgermansk d til høgtysk t, som (standard) tysk Tag 'dag', Tier 'dyr' og Tür 'dør', har ikkje skjedd i luxemburgsk, som har Dag 'dag', Déier 'dyr' og Dir 'dør' med d, på same måten som lågtysk Dag 'dag', Deert 'dyr' og Döör 'dør'.
Uttale
Luxemburgsk har seks korte og fem lange vokalar – her attgitt ortografisk og i fonetisk transkripsjon:

i [ɪ]
u [ʊ]
i [iː]
u [uː]
e/ä [ɛ]
ë [ə]
o [ɔ]
e/ä [eː]
o [oː]
a [ɑ]
a [aː]

Dei lange vokalane er skrivne med dobbel bokstav framfor to eller fleire konsonantbokstavar og med enkel bokstav elles: Plaz [pʰlaːts] 'plass', Dag [daːx] 'dag', Baach [baːx] 'bekk' og kaaft [kʰaːft] 'kjøpt'. Språket har seks korte og to lange diftongar: ie [iə], éi [ei], ei/ai [ɑi], ue [uə], ou [ou], au [ɑu], äi [ɛːi], âu [ɑːu]. Her er konsonantane, ortografisk og i fonetisk transkripsjon:

p [p]
t [t]
k [k]
b [b]
d [d]
g [ɡ]
f/v [f]
ss [s]
sch [ʃ]
ch [x~ç]
h [h]
w/v [v]
s [z]
jh [ʒ]
g [ɣ~ʝ]
m [m]
n [n]
ng [ŋ]
r [ʀ~ɐ]
l [l]
j [j]

G blir uttalt [ɡ] fremst i ord og [ɣ~ʝ] inne i ord. Sist i ord står b, d, g, w/v, s for dei ustemde [p, t, x~ç, f, s]. Z står for konsonantgruppa [ts].
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 26.01.2010
Sist oppdatert: 01.11.2011