Hopp til innhold
X
Innhald

Maya (yucatekisk maya)

Ordet sigar har me lånt frå spansk (kastiljansk) cigarro ‘sigar, sigarett’, men spansk har lånt ordet frå eit maya-språk, der me finn sik’ar ‘røyking’.
Språkfamilie
Maya høyrer til ein språkfamilie med same namn. Opphavleg var maya (maaya t’aan) berre namnet på det språket me her skriv om, men sidan maya også blei teke i bruk som namnet på heile språkfamilien, har det blitt vanleg å kalle dette språket for yucatekisk maya, det vil seie ‘maya på Yucatán’, for å sleppe misforståingar.
 
Språkfamilien maya har to hovudgreiner, huastekisk og yucatekisk-kjerne-maya. Yucatekisk-kjerne-maya har greinene yucatekisk og kjerne-maya. Kjerne-maya deler me vidare i cholsk-tzeltalsk, q’anjob’alsk-chujsk og k’iche’isk-mamisk.
 
Det einaste maya-språket som har fleire talarar enn yucatekisk maya er k’iche’ (quiché), som blir snakka av 1,9 millionar menneske i Guatemala.
 
Språkhistorie
Alle maya-språk stammar frå proto-maya, som truleg blei tala i Cuchumatanes-fjella i Guatemala for om lag 4 000 år sidan. For 3 000 år sidan byrja yukatekisk maya å skilje seg ut som eit eige språk. Dei fyrste representantane for den klassiske maya-kulturen (250–900 e. Kr.) snakka cholsk-tzeltalske språk, men etter kvart kom òg yucatekisk maya med. Dette viser maya-hieroglyfane, skrifta som blei nytta i den klassiske maya-kulturen.
 
Seinare kom mayaene under påverknad frå aztekarane, som dominerte Mesoamerika frå 1300-talet til 1500-talet. Maya har mange lånord frå nahuatl, språket til aztekarane. Spanjonale hærtok Mesoamerika på 1500-talet og øydela mykje av den innfødde sivilisasjonen. Nokre mayaer byrja å skrive språket sitt med det latinske alfabetet, og produserte mellom anna Chilam Balam-bøkene frå 1700- og 1800-talet, med gamle religiøse og historiske tekstar.
 
Språksystem
I norske setningar er det vanleg at subjektet kjem føre verbet og objektet etter, slik at me seier Jon åt den tortillaen. På maya kjem verbet fyrst, deretter objektet og til slutt subjektet, som i Tu hantah le waaho’ Hwaan ‘Juan åt den tortillaen’, der tu hantah tyder ‘åt’, le waaho’ tyder ‘den tortillaen’ og Hwaan er namnet Juan.
 
Verbsystemet er komplisert. Verbforma tu hantah tyder ikkje berre ‘åt’. Ho uttrykkjer at det er ei avslutta handling, at subjektet er i 3. person eintal og at verbet har eit objekt.
        
Uttale
Det er mange måtar å skrive maya på, og maaya t’aan ‘maya-språket’ kan òg stavast mayă than. Me har nytta ei rettskriving som blei utvikla på slutten av 1980-talet av Academia de las Lenguas Mayas de Guatemala ‘Akademiet for maya-språk i Guatemala’, som blei skipa i 1984.
 
Maya har fem korte vokalar, i e a o u [i e a o u] og fem lange, ii ee aa oo uu [iː eː aː oː uː] – og desse konsonantane: p t tz ch k – p’ t’ tz’ ch’ k’ – b – s x h – m n – l – w y. Tz ch x står for [ts tʃ ʃ] og at konsonantar med apostrof (’) er ejektive.
 
Maya er eit tonespråk, og skil mellom høg og låg tone, men tonane er normalt ikkje noterte i rettskrivinga.


Sist oppdatert: 01.07.2009