Hopp til innhold
X
Innhald

Mehrisk

Mehrisk blir snakka av kring 130 000 menneske i Jemen, Oman og Saudi-Arabia. Språket har eit svært konservativt lydsystem, som har vore viktig i rekonstruksjonen av ursemittisk.

Ordhistorie

Det mehriske adjektivet som tyder 'kvit', heiter ǝlbōn.

Dei tre konsonantane l, b og n finn vi att i ordet for 'kvit' på fleire andre semittiske språk, jamfør bibelhebraisk 'kvit' לבן låbån og fønikisk 𐤋𐤁𐤍 laban. Namnet Libanon er ei avleiing av det fønikiske adjektivet, for landet er oppkalla etter dei kvite, snødekte Libanonfjella.

Laban (bibelhebraisk לבן låbån) i 1. Mosebok – far til Rakel og Lea – har òg eit namn som tyder 'kvit'.

Språkfamilie

Mehrisk høyrer til den nysørarabiske greina av vestsemittisk. Semittisk er ei grein av den afroasiatiske språkfamilien. Dei andre greinene er egyptisk (utdøydd), amazighisk (berbersk), tsjadisk, kusjittisk (kanskje fleire greiner) og omotisk (omstridd). Lista nedanfor viser dei semittiske hovudgreinene, etter vanleg klassifisering.

Hovudgreinene i den semittiske språkgruppa:

1 Austsemittisk
1.1 Akkadisk
2 Vestsemittisk
2.1 Sentralsemittisk
2.1.1 Arabisk
2.1.2 Nordvestsemittisk
2.1.2.1 Ugaritisk
2.1.2.2 Kanaaneisk
2.2 Nysørarabisk
2.2.1 Vestleg
2.2.1.1 Mehrisk
2.2.1.2 Harsusisk
2.2.1.3 Batharisk
2.2.1.4 Hobjot
2.2.2 Austleg
2.2.2.1 Sjehrisk (dsjibbalisk)
2.2.2.2 Sokotrisk
2.3 Etiosemittisk

Trass i namnet er ikkje dei nysørarabiske språka arabiske. Mehrisk har flest talarar av dei nysørarabiske språka og blir snakka over det største området.

Språkhistorie

Dei nysørarabiske språka er berre kjende frå nyare tid. Den eldste dokumentasjonen av mehrisk er ei ordliste frå 1840. Kring 1900 byrja profesjonelle språkforskarar å granske språket.

Dei nysørarabiske språka er ikkje etterkomarar av dei gamalsørarabiske språka, som er kjende frå innskrifter lengst sør på den arabiske halvøya frå 900-talet f.Kr. til 500-talet e.Kr. Nysørarabisk er ei eiga grein av vestsemittisk, medan gamalsørarabisk er sentralsemittisk, akkurat som arabisk.

Mehrisk er ikkje eit skriftspråk, men med internett og SMS har talarane byrja å skrive meldingar på mehrisk med det arabiske alfabetet. Språket har fleire konsonantar som ikkje finst i arabisk, og skrivemåten av dei varierer.

Språksystem

Substantiva i mehrisk har to genus (maskulinum og femininum). Dei blir bøygde i numerus (singularis, dualis, pluralis) og har binding/form (ubunden, bunden). Dualis har suffikset ‑i, som nesten alltid er følgt av talordet 'to', til dømes tēθ‑i θrajt rǝħamtǝn 'to vakre kvinner', ein frase som òg viser at talordet (θrajt) og adjektivet (rǝħamtǝn) kjem etter substantivet i ein substantivfrase.

Konstrukt (overleddet i ein eigedomskonstruksjon) har stort sett gått av bruk og finst berre i nokre faste uttrykk.

Tabell 1 viser dei ubundne og bundne singularis- og pluralisformene til substantivet ktōb 'bok'.

Tabell 1. Bøyinga av substantivet ktōb 'bok'

 

SINGULARIS

PLURALIS

UBUNDEN

ktōb

ktǝbīn

BUNDEN

aktōb

aktǝbīn

Ved substantiv som tek til med f, θ, s, ɬ, ʃ, ħ, h, t eller k har bundne former ikkje prefikset a‑, men i staden ei lang (dobbel) utgåve av konsonanten: tēθ 'kvinne', (ǝ)ttēθ 'kvinna'. Nokre substantiv har det bundne prefikset ħā‑: ħā‑gūr 'slaven'.

I ei setning er rekkjefølgja på ledda anten subjekt (S) + verb (V) + objekt (O) eller VSO. Her er eit døme på ei setning med VSO:

jǝlūtǝɣ aɣajg ðǝtēθ ħāgūr 'mannen til kvinna drap slaven'

VERB

SUBJEKT

OBJEKT

jǝlūtǝɣ

a-ɣajg ðǝ-t-tēθ

ħā-gūr

han drap

BUNDEN-mann GENITIV-BUNDEN-kvinne

BUNDEN-slave

Uttale

Nysørarabiske konsonantsystem er konservative og er viktige for rekonstruksjonen av ursemittisk. Konsonantfonema i mehrisk er presenterte i tabell 2. Fonemet ʒ finst berre i lånord.

Tabell 2. Konsonantfonema i mehrisk

 

 

t

 

 

k

 

ʔ

b

 

d

 

 

g

 

 

 

 

t'

 

 

k'

 

 

f

θ

s

ɬ

ʃ

x

ħ

h

 

ð

z

 

(ʒ)

ɣ

ʕ

 

 

θ'

s'

ɬ'

ʃ'

 

 

 

m

 

n

 

 

 

 

 

 

 

r

 

 

 

 

 

w

 

 

l

 

j

 

 

ɣ blir uttalt [ɣ] eller [x']. I jemenittiske dialektar blir g uttalt som [ɟ] eller [ʤ]. Plosivane t og k er tydeleg aspirerte: [tʰ kʰ].

Dei nysørarabiske språka er dei einaste semittiske språka som framleis har dei laterale frikativane ɬ og ɬ', som er ein arv frå ursemittisk. Ejektivar – t' k' θ' s' ɬ' ʃ' – er òg ein arv frå ursemittisk. Nokre av dei finst òg i etiosemittisk.

Analysen av vokalane er ikkje avklart, og talet på fonem varierer i litteraturen. Tabell 3 viser eit mogleg system. Vokalane i parentes er ikkje nemnde i alle analysar.

Tabell 3. Vokalfonema i mehrisk

KORTE

LANGE

(i)

 

(u)

ī

 

ū

 

ǝ

 

ē

 

ō

ɛ

 

 

ɛ̄

 

 

 

a

 

 

ā

 

Det finst fire diftongar: aj, aw, ǝj og ǝw.

 

Litteratur

Alfred Jahn: Die Mehri-Sprache in Südarabien. Texte und Wörterbuch. Wien 1902

T.M. Johnstone: «A definite article in the Modern South Arabian languages», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 33 (1970a), s. 295–307

Aaron D. Rubin: «Omani Mehri. A New Grammar with Texts», Studies in Semitic Languages and Linguistics, vol. 93. Leiden 2018

Aaron D. Rubin: «Mehri», s. 257–279 i John Huehnergard og Na'ama Pat-El (red.): The Semitic Languages, 2. utg. London og New York 2019

Marie-Claude Simeone-Senelle: «The Modern South Arabian Languages», s. 378–423 i Robert Hetzron (red.): The Semitic Languages. London og New York 1997

 

Tilrådd litteratur om verdas språk

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages, 2. utg. London 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language, 2. utg. Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World, 3. utg. London 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue. Languages of the World, 16. utg. Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word. A Language History of the World. New York 2006

Først publisert: 08.01.2021
Sist oppdatert: 08.01.2021