Hopp til innhold
X
Innhald

Mongolsk

Ordet khan er av mongolsk opphav.

Har du problem med at skriftteikna ikkje viser som dei skal i nettlesaren, kan du sjå pdf-versjon av artikkelen her.

Ordhistorie

Djengis Khan (ca. 1167–1227), klassisk mongolsk Čiŋgis Qaɢan, moderne Čingis Haan Чингис Хаан, grunnla det mongolske keisarriket, det største samanhengande riket i historia. Han heitte Temüüžin Тэмүүжин 'smed', men fekk tittelen Čingis Haan 'havherskar' då han blei keisar i 1206 – og gjorde tittelen haan verdskjend. På norsk kjenner vi khan som fyrstetittel hos tyrkiske og mongolske folk. Tittelen er av mongolsk opphav. Det første folket som nytta denne tittelen, var dei som kinesarane kallar róurán 柔然, ei samanslutning av mongolske stammer frå 300- til 500-talet.

Språkfamilie

Mongolsk omfattar halh-mongolsk og perifer mongolsk, to innbyrdes forståelege dialektar som er skriftspråk i høvesvis Mongolia og Indre Mongolia. Vi nyttar halh-mongolske språkdøme.

Mongolsk høyrer til den mongolske språkfamilien. Det er uklart om språka i familien kan delast i undergrupper. Burjat-mongolsk (snakka av 370 000 menneske i Russland, ved grensa mot Mongolia) og sentralmongolsk blir samla i ei halh-burjat-gruppe.

Språkhistorie

Mongolsk blei skriftspråk under Djengis Khan, etter tradisjonen i 1204. Dei tok i bruk uighurskrifta, i ei utgåve kjend som mongolsk skrift (mongol bičig монгол бичиг), laga av den uighuriske skrivaren Tatar-Tonga, som Djengis Khan hadde teke til fange. Uighur-skrifta hadde utvikla seg frå det syriske alfabetet.

Ein skil mellom gamalmongolsk (1100–1200-talet), mellommongolsk (1300–1500-talet), klassisk mongolsk (1600–1800-talet) og moderne mongolsk (frå 1900-talet).

I Indre Mongolia skriv dei framleis mongolsk med mongolsk skrift. Sidan 1937 er burjat-mongolsk blitt skrive med det kyrilliske alfabetet, med to ekstra bokstavar, ү og ө, og sidan 1946 også halh-mongolsk i Mongolia.

Språksystem

Mongolsk er eit SOV-språk – subjektet kjem først i setninga, verbet til slutt og objektet og andre ledd imellom:

S O1 O2 V

Bi nohojd mah ögöv.

Би нохойд мах өгөв.

'eg' 'hund' 'kjøt' 'gav'

'Eg gav hunden kjøt.'

Mongolsk har åtte kasus: nominativ, genitiv, dativ, akkusativ, ablativ, instrumental, komitativ og allativ. Nohojd er dativ av nohoj 'hund'. Akkusativ blir berre nytta om bunde objekt, difor har ikkje mah 'kjøt' akkusativsuffiks.

Uttale

Mongolsk har sju korte og sju lange vokalar:

и i [i]

ү ü [u]

ий ii [iː]

үү üü [uː]

у u [ʊ]

уу uu [ʊː]

э e [e]

ɵ ö [o]

ээ ee [eː]

өө öö [oː]

о o [ɔ]

оо oo [ɔː]

а a [a]

аа aa [aː]

Språket har vokalharmoni: Vokalane e, ö, ü kan ikkje stå i same ord som vokalane a, o, u, medan i er nøytral og kan kombinerast med alle.

Konsonantsystemet er slik (konsonantane i parentes finst berre i lånord):

б b [p]

д d [t]

з z [ts]

ж ž [tʃ]

г g [ɡ]

(п p [pʰ])

т t [tʰ]

ц c [tsʰ]

ч č [tʃʰ]

k [kʰ])

м m [m]

н n [n, ŋ]

f [f])

л l [ɮ, ɬ]

с s [s]

ш š [ʃ]

х h [x]

в v [β]

й j [j]

р [r]

Alle konsonantane, bortsett frå f, z, c, ž, č, š, j ф, з, ц, с, ж, ч, ш, й har ei palatalisert og ei ikkje-palatalisert utgåve. Skiljet er merkt i ortografien, etter same prinsipp som i russisk.

Nasalen n н blir uttalt som [ŋ] framfor g, k, h г, к, х og sist i ord, og som [n] elles: mongol [mɔŋɡɔɮ] монгол 'mongol', haan [xaːŋ] хаан 'khan' og nom [nɔm] ном 'bok'. [n] finst likevel i slutten av ord, fordi vokalar i slutten av ord ofte blir utelatne: sajn сайн [saiŋ] 'god' og bajna байна [bain] 'er'.

Litteratur om mongolsk

Alan J.K. Sanders og Alan J.K. Sanders: Colloquial Mongolian. Routledge, Oxford 1999

Kaare Grønbech og John R. Krueger: An Introduction to Classical (Literary) Mongolian. Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1955

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue. Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word. A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 02.02.2016
Sist oppdatert: 20.12.2017