Hopp til innhold
X
Innhald

Nordfrisisk

På nordfrisisk heiter 'dessert' Eefterspise.
Ordhistorie
Nordfrisisk inneheld mange ord som ein skandinav lett forstår, og som viser at Norden ikkje ligg langt unna, til dømes Blijånt 'blyant' (standardtysk Bleistift), Eefterspise 'dessert', 'ettermat' (standardtysk Nachtisch), Gris 'grisunge' (standardtysk Ferkel), Grünwål 'grunnvoll' (standardtysk Grundmauer, Fundament), Jül 'jul' (standardtysk Weihnachten), smeele 'smile' (standardtysk lächeln), Süster 'syster' (standardtysk Schwester) og Ååpelsiinesaft 'appelsinsaft' (standardtysk Orangensaft).
 
Språkfamilie
Nordfrisisk er eit av dei tre frisiske språka. Dei andre to er austfrisisk (som berre har overlevd i varianten saterfrisisk) og vestfrisisk. Dei frisiske språka er ei undergruppe av vestgermansk, som saman med nordgermansk (nordisk) og austgermansk (gotisk, utdøydd) utgjer den germanske greina av den indoeuropeiske språkfamilien.
 
Språkhistorie
Året 1550 blir tradisjonelt sett opp som det språkhistoriske skiljet mellom gamalfrisisk og nyfrisisk. Dei eldste frisiske tekstane skriv seg frå 1000-talet. I mellomalderen blei frisisk talt langs heile nordsjøkysten frå byen Brugge i det noverande Belgia til Nord-Friesland i Schleswig-Holstein, og det var mykje nytta som skriftspråk. Nyfrisisk er delt i tre innbyrdes uforståelege språk (vestfrisisk, austfrisisk og nordfrisisk), som blir talte over eit mykje mindre område: Fryslân i Nederland, Saterland og Nord-Friesland i Tyskland.
 
Det er store dialektskilnader innanfor nordfrisisk. Ein reknar med ti hovuddialektar. Det er ikkje blitt utvikla noko nordfrisisk standardspråk, men det blir utgitt litteratur på fleire dialektar. Nordfrisisk er valfritt fag i grunnskulen, og det finst ein del nordfrisiskspråklege barnehagar. Det finst ei Friisk Foriining 'Frisisk foreining', som har som hovedmål å støtte nordfrisisk språk og kultur.
 
Språksystem
Dei fleste nordfrisiske dialektane har halde ved lag tre grammatiske kjønn: hankjønn, hokjønn og inkjekjønn. Skiljet kjem mellom anna fram i dei bundne artiklane, her saman med hün 'hund', hüne 'hundar', kåt 'katt' og toorp 'landsby', 'torp'.
 
 
EINTAL
FLEIRTAL
 
HANKJØNN
HOKJØNN
INKJEKJØNN
 
Type A
di hün
jü kåt
dåt toorp
da hüne
Type B
e hün
e kåt
et toorp
e hüne
 
Dei bundne artiklane av type A blir nytta når noko er bunde fordi det er blitt omtalt tidlegare i talesituasjonen (eller teksten), medan type B blir nytta når noko er bunde fordi det høyrer til den felles bakgrunnkunnskapen til talarane.
 
Mange nordfrisiske ord er lette å kjenne att for ein norsktalande, jamfør setninga Ik sii en latjen hün 'Eg ser ein liten hund'.
 
Uttale
Som andre frisiske språk har nordfrisisk eit stort lydsystem, med mange ulike vokalar og konsonantar. Ein skil mellom ni korte og ni lange vokalar:
 
 
i [i]
ü [y]
u [u]
 
ii [iː]
üü [yː]
uu [uː]
 
 
e [e]
ö [ø]
o [o]
 
ee [eː]
öö [øː]
oo [oː]
 
 
ä [ɛ]
 
å [ɔ]
 
ää [ɛː]
 
åå [ɔː]
 
 
 
 
a [a]
 
 
 
aa [aː]
 
 
I tillegg finst diftongane äi [ɛi], au [au], öi [øi], ou [ou].
 
Språket har desse konsonantane:
 
 
 
p [p]
t [t]
tj [tʲ]
k [k]
 
 
 
 
 
b [b]
d [d]
dj [dʲ] 
g [ɡ] 
 
 
 
 
 
f [f] 
s [s] 
sch [ʃ] 
ch [x] 
h [h] 
 
 
 
 
m [m] 
n [n] 
nj [nʲ] 
ng [ŋ] 
 
 
 
 
 
 
r [ɾ] 
 
 
 
 
 
 
 
w [ʋ] 
l [l] 
lj [lʲ] 
j [j] 
 
 
 
 
Legg merke til dei palatale konsonantane tj, dj, nj og lj. I lönj 'land', strönj 'strand' og hönj 'hand' blir nj uttalt [nʲ], jamfør uttalen av nd i land, strand, hand i mange norske dialektar.
 
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006


Sist oppdatert: 14.06.2012