Hopp til innhold
Totem ved Canada historiske museum. Ordet totem kjem frå ojibwe. Foto: shankar s., Flickr.com CC BY 2.0.
Totem ved Canada historiske museum. Ordet totem kjem frå ojibwe. Foto: shankar s., Flickr.com CC BY 2.0.
X
Innhald

Ojibwe

Ordet totem kjem frå ojibwe.

Ordhistorie

Ordet totem ‘dyr, plante el. anna naturfenomen som ei stamme identifiserer seg med og ærar som ein slektning’ kjem frå ojibwe odoodem ᐅᑑᑌᒻ ‘hans/hennar totem’. Ordet høyrer til ei gruppe substantiv som alltid må ha eigaren uttrykt, jamfør indoodem ᐃᐣᑑᑌᒻ ‘mitt totem’. Delstaten Michigan har namnet sitt etter Michigansjøen, som heiter michigami ᒥᐦᒋᑲᒥ og gichigami ᑭᐦᒋᑲᒥ ‘storsjøen’ på ojibwe.

Ojibwe blir snakka i område med mange skandinavar, og språket har ord for slike folk. Agongos ᐊᑯᐣᑯᐦᔅ (fleirtal agongosag ᐊᑯᐣᑯᐦᓴᒃ) tyder ‘jordekorn’ og ‘skandinav’. Madoodoowinini ᒪᑑᑑᐎᓂᓂ (fleirtal madoodoowininiwag ᒪᑑᑑᐎᓂᓂᐗᒃ) tyder ‘badstovemenneske’ og ‘finne’.

Engelsk chipmunk ‘jordekorn’ kjem frå odaawaa (ei ojibwedialekt) jidmoonh ᒋᒼᒨᐣ ‘raudt ekorn’, jamfør ajidamoo ᐊᒋᑕᒨ i meir konservative dialektar.

Språkfamilie

Ojibwe høyrer til den ikkje-austlege greina av algonkinsk, i lag med mellom anna blackfoot, potawatomi og cree. Språket til potawatomiane står nær ojibwe. Dei kallar det bodéwadmimwen og neshnabémwen, som tilsvarer ojibwe boodewaadamiimowin ᐴᑌᐙᑕᒦᒧᐎᐣ og anishinaabemowin ᐊᓂᐦᔑᓈᐯᒧᐎᐣ.

Likskapen med cree er ikkje vanskeleg å sjå:

ojibwe

cree

tyding

makizin ᒪᐦᑭᓯᐣ

maskisin ᒪᐢᑭᓯᐣ

‘mokkasin’, ‘sko’

ikwe ᐃᐦᑴ

iskwēw ᐃᐢᑵᐤ

‘kvinne’

amik ᐊᒥᐦᒃ

amisk ᐊᒥᔅᒃ

‘bever’

ziibi ᓰᐱ

sīpīy ᓰᐲ

‘elv’

Dialekten rundt Huronsjøen heiter odaawaa – som er opphavet til bynamnet Ottawa. Odaawaa skil seg frå vestlege dialektar ved at mange korte vokalar har falle bort, etter eit fast system. Anishinaabemowin ᐊᓂᐦᔑᓈᐯᒧᐎᐣ (eitt av namna på språket) heiter på odaawaa nishnaabemwin ᓂᐦᔥᓈᐯᒮᐣ.

Språkhistorie

I samband med fransk pelshandel var ojibwe eit viktig handelsspråk (lingua franca) rundt Dei store sjøane frå midt på 1600-talet og til seint på 1800-talet. I Canada er ojibwe sidan 1840-åra blitt skrive med ei stavingsskrift som pastor James Evans (1801–1846) laga kring 1840, og som han seinare også tilpassa cree. I USA er ojibwe sidan 1950-åra blitt skrive med det latinske alfabetet, med det såkalla «dobbeltvokalsystemet», utvikla av Charles Fiero. Her bruker vi begge skriftsystema. Ojibwe er blitt skildra i fleire grammatikkar sidan 1850 og ordbøker sidan 1878. Ojibwe er mellom dei mest livskraftige av alle nordamerikanske urfolk-språk.

Språksystem

Ojibwe har to grammatiske kjønn, animatum ‘levande’ og inanimatum ‘ikkje-levande’. Manidoo ᒪᓂᑑ ‘gud’, ‘ånd’, ‘manitou’, ikwe ᐃᐦᑴ ‘kvinne’, inini ᐃᓂᓂ ‘mann’ og animosh ᐊᓂᒧᐦᔥ ‘hund’ er animatum, og ord som waawan ᐙᐗᐣ ‘egg’, makizin ᒪᐦᑭᓯᐣ ‘mokkasin’ og ziibi ᓰᐱ ‘elv’ er inanimatum.

Verba i ojibwe har mykje bøying, mellom anna med prefiks og suffiks som fortel om både subjekt og objekt, som i giwaabam ᑭᐙᐸᒻ ‘du ser meg’, giwaabamin ᑭᐙᐸᒥᐣ ‘eg ser deg’ og niwaabamaa ᓂᐛᐸᒫ ‘eg ser han/henne’.

Uttale

Ojibwe har tre korte og fire lange vokalar:

i [ɪ]

ii [iː]

o [o~ʊ]

е [eː~ɛː]

oo [oː~uː]

a [ʌ~ǝ]

aa [aː]

Dei lange vokalane kan òg vere nasale: iinh enh oonh aanh.

Språket har 17 konsonantar:

p [pːʰ]

t [tːʰ]

c [tːʃʰ]

k [kːʰ]

b [b~p]

d [d~t]

j [dʒ~tʃ]

g [ɡ~k]

s [sːʰ]

sh [ʃːʰ]

h [h~ʔ]

z [z~s]

zh [ʒ~ʃ]

m [m]

n [n]

w [w]

y [j]

B, d, j, g, z, zh er stemde inne i ord og ustemde først og sist i ord, jamfør agongosag ᐊᑯᐣᑯᐦᓴᒃ [ʌgoŋgosːʰʌk] ‘jordekorn (fleirtal)’. N blir uttalt [ŋ] framfor g, som illustrert med agongosag. Språket har ikkje andre konsonantgrupper enn sk, shp, sht, shk, mb, nd, nj og ng, og eit ord kan ikkje byrje med meir enn éin konsonant.

Litteratur om ojibwe

The Dog’s Children. Anishinaabe Texts Told by Angeline Williams. Edited and Translated by Leonard Bloomfield. Newly Edited and with a Glossary by John D. Nichols. (Publications of the Algonquian Text Society / Collections de la Société d’édition de textes algonquiens.) The University of Manitoba Press 1991

John D. Nichols and Earl Nyholm: A Concise Dictionary of Minnesota Ojibwe. University of Minnesota Press, Minneapolis/London 1995

Helen Hornbeck Tanner: The Ojibwa. (Indians of North America). Chelsea House Publishers, New York/Philadelphia 1992

John McLean: James Evans. Inventor of the Syllable System of the Cree Language. Methodist Mission Rooms, Toronto 1890

Anton Treuer (ed.): Living Our Language. Ojibwe Tales & Oral Histories. A Bilingual Anthology. (Native Voices). Minnesota Historical Society Press, St. Paul 2001

J. Randolph Valentine: Nishnaabemwin Reference Grammar. University of Toronto Press, Toronto/Buffalo/London 2001

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 08.03.2017