Hopp til innhold
X
Innhald

Pasjto

Pasjto mor mi og mor di tyder 'mor mi' og 'mor di'.

Ordhistorie
Sidan pasjto er eit iransk språk, og såleis ein fjern slektning av norsk, finst det ein del ord – mellom anna nokre slektskapsord – som liknar så mykje på dei tilsvarande persiske og norske at ein ikkje treng å vere språkforskar for å sjå likskapen. Her er nokre slike ord på pasjto, persisk og norsk:
PASJTO
PERSISK
NORSK
mor
mɑdar
mor
plɑr
pedar
far
wror
barɑdar
bror
Pasjto har etterhengde pronomen, som mellom anna kan vere possessive: mor mi tyder 'mor mi' og mor di tyder 'mor di' – men mi og di varierer ikkje etter genus, slik at 'bror min' og 'bror din' heiter wror mi og wror di.
Språkfamilie
Pasjto høyrer til den søraustlege undergruppa av dei iransk språka, som saman med indoarisk og dardisk utgjer den indoiranske greina av den indoeuropeiske språkfamilien.
Dialektane av pasjto blir delte i to hovudgrupper, ei sørvestleg gruppe med sentrum i Kandahar (Kandahɑr/Qandahɑr) i Afghanistan og ei nordaustleg med sentrum i Peshawar (Peʂawar) i Pakistan.
Språkhistorie
Dei eldste skriftlege minnesmerka på pasjto skriv seg frå 1500-talet. 1600- og 1700-talet var ei blømingstid for pasjtolitteraturen, med diktarar som Khushhal Khan Khatak (Xuʃhɑl Xɑn Xaʈak) (1613–1689) og Rahman Baba (Rahmɑn Bɑbɑ) (1653–1711).
Språket har lånt mange ord frå arabisk og dari, særleg etter at hovudstaden i Afghanistan blei flytt frå Kandahar til Kabul i 1776. I 1936 blei pasjto nasjonalspråk i Afghanistan i tillegg til dari.
Språksystem
Substantiva på pasjto har to genus, maskulinum og femininum, og fire bøyingsformer – her viste med paʂtun 'pasjtun'. Oblik eintal og nominativ fleirtal er ofte like.
EINTAL
FLEIRTAL
nominativ
paʂtun
paʂtɑnə
oblik
paʂtɑnə
paʂtɑno
Kasuset oblik blir nytta framfor postposisjon, som i setninga nedanfor, der saɺi er oblik eintal av saɺai 'mann'. Subjekt og objekt står i nominativ.
SUBJEKT
OBJEKT
ADVERBIAL
VERB
Plɑr
maɳɑ
saɺi ta
war-kawi.
'far'
'eple'
'mann' 'til'
'bort-gir'.
‘Faren gir eit eple til mannen.’
Verbet har eit prefiks som fortel om retninga på handlinga – rɑ- mot 1. person, dar- mot 2. person, war- mot 3. person.
Uttale
Pasjto har sju vokalar – her skrivne i ein translitterasjon der bokstavane har same verdi som i IPA-transkripsjonen:
i
 
u
e
ǝ
o
 
a
ɑ
Språket har åtte diftongar: ai, ɑi, ǝi, oi, ui, au, ɑu, ǝu. Tabellen nedanfor viser korleis monoftongar og diftongar blir skrivne i arabisk skrift.
ARABISK SKRIFT
UTTALE
ARABISK SKRIFT
UTTALE
(ikkje skrivne)
i ǝ a u
ۍ
ǝi (sist i ord)
ا
ɑ
ې
e
ه
a ǝ (sist i ord) 
اى
ɑi
و
o u au ǝu
او
ɑu
ى
i ai ǝi
وى
oi ui
Som tabellen viser, blir i og u somme tider skrivne og somme tider ikkje skrivne. Ortografien i arabisk skrift tek utgangspunkt i ein eldre uttale med fem lange vokalar, , , , , og fire korte, i, ǝ, a, u. Vokalane i og u blir berre skrivne når dei kjem av eldre og .
Det finst ikkje mindre enn 32 konsonantar i pasjto. I tabellen nedanfor er dei skrivne i arabisk skrift og IPA-basert translitterasjon.
پ p
ت t
څ ʦ
ټ ʈ
چ ʧ
ك k
ق q
ء ʔ
ب b
د d
ځ ʣ
ډ ɖ
ج ʤ
ګ/گ ɡ
 
م m
ن n
 
ڼ ɳ
 
 
ف f
 
س s
ښ ʂ
ش ʃ
خ x
 
ه h
 
 
ز z
ږ ʐ
ژ ʒ
غ ɣ
 
ر r
 
ړ ɺ
 
ل l
ی j
و w
ʂ og ʐ finst berre i sørvestlege dialektar. Søraustlege har i staden ʃ og ʒ, sentrale og nordvestlege ç og ʝ og i nordaustlege x og ɣ. Språknamnet blir uttalt både paʂto, paʃto, paçto og paxto, og det er bakgrunnen for at det på engelsk blir skrive både Pashto og Pakhto.
I lånord frå arabisk finst det ein del andre bokstavar, som blir uttalte slik tabellen nedanfor viser.
BERRE I ARABISKE LÅNORD
I PASJTO-ARVEORD
UTTALE
ث ص
س
s
ح
ه
h
ذ ض ظ
ز
z
ط
ت
t
ع
ء
ʔ
Pasjto er eit trykkspråk, og ulik trykkplassering skil orda frå kvarandre. I denne artikkelen er trykket merkt med akutt aksent når det ikkje ligg på siste stavinga: ʧɑ́ra 'arbeid', 'sak', ʧɑra 'middel', 'utveg'.
Kjelder
Manfred Lorenz: Lehrbuch des Pashto (Afghanisch). VEB Verlag Enzyklopädie, Leipzig 1979
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 23.11.2011
Sist oppdatert: 10.02.2019