Hopp til innhold
X
Innhald

Pitesamisk

Duällje, duoljev, duljijt, dualljáj – skinn alt saman!

Ordhistorie

Både vokalane og konsonantane endrar seg mykje når eit pitesamisk ord blir bøygt. Ordet for ‘skinn’, ‘hud (på dyr)’ heiter duällje i nominativ eintal. I akkusativ eintal heiter det duoljev og i akkusativ fleirtal duljijt. Dersom vi skulle ønskje å seie ‘til skinnet’, måtte vi nytte illativ eintal – dualljáj. Det er berre konsonanten fremst i ordet som held seg uendra gjennom alle formene. Dei tilsvarande formene på nordsamisk er duollji, duolji, duljiid og duolljái.

Språkfamilie

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner, samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner, finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk. Pitesamisk er eitt av ni levande samiske språk.

Pitesamisk har tre hovuddialekter, nordleg (Luokta-Mavas, Ståkke), sentralt (Semisjaur-Njarg) og sørleg pitesamisk (Svaipa).

Språkhistorie

Den eldste teksten på eit språk som kan kallast pitesamisk, er katekisma Olai Swebelii A. Ups. Förklaring öfwer Lutheri Lilla Catechismum, steld genom spörsmåhl och swar. Then lappska ungdomen til tienst och befordran i christendomens kunskap frå 1738, omsett og utgitt av sokneprest Pehr Fjellström.

Den som første skildra det pitesamiske språket, var den ungarske språkforskaren Ignác Halász (1855–1901), som i 1880- og 90-åra reiste til Noreg og Sverige for å granske samiske språk. Hovudverket hans er seksbandsverket Svéd-lapp nyelv (1885–1896) ‘Svensk-samisk språk’. Pitesamisk er skildra i band 5.

Nokre viktige sider ved pitesamisk grammatikk er framstilte i Lappische Verbalableitung dargestellt auf Grundlage des Pitelappischen ‘Samisk verbavleiing framstilt på grunnlag av pitesamisk’ (1943), doktoravhandlinga til den samiske språkforskaren Israel Ruong (1903–1986), som var professor i samisk språk og kultur ved Uppsala universitet. Ruong var fødd i Arjeplog og hadde pitesamisk som førstespråk.

Etter tusenårsskiftet har det vakse fram eit ønske om å revitaliserere det pitesamiske språket. Sidan 28. januar 2007 har Peter Steggo, samisk koordinator i Umeå kommune, skrive den pitesamiske bloggen Muv árbbe ‘Min arv’ (sjå bibliografien), der han nyttar ein pitesamisk ortografi som byggjer på ortografien til det nærskylde grannespråket i nord, lulesamisk.

Språksystem

28. januar 2007 skreiv Peter Steggo ei lita forteljing på bloggen sin, Muv árbe, med tittelen Maste biedniga ja silba gävdnuji ednama sinne? ‘Kvifor finst det pengar og sølv i jorda?’ Forteljinga tek til slik:

Dulutj ájgen gåsse sáme billin tjuđijst, de sija gájka silbbabiednigav jávástillin ednama sisa, ja idtjin gåssek åseste silbbabiednigijn, ájnat bära gåhpparbiednigij ja báhpperbiednigij.

I gamal tid, då samane var redde for tsjudane, då gøymde dei alle sølvpengane i jorda, og dei handla ikkje nokon stad med sølvpengar, berre koparpengar og papirpengar.

Tsjudane, eit krigersk folkeslag som kjem austfrå, opptrer ofte i samiske eventyr. Dei er mellom anna kjende frå filmen Ofelaš/Veiviseren frå 1987, regissert av Nils Gaup. Det kan dreie seg om vepsarane.

Eit karakteristisk drag ved pitesamisk og dei samiske språka lenger sør (umesamisk og sørsamisk), er dei omfattande vokalvekslingane som orda går igjennom når dei blir bøygde. Eit døme i teksten ovanfor er verbforma billin ‘dei var redde for’, ei bøyingsform av eit verb som i infinitiv heiter ballat ‘vere redd for’. Sjå også dømet under «Ordhistorie».

Uttale

Pitesamisk har ingen offisiell ortografi, så her følgjer vi ortografien som er nytta i den pitesamiske ordlista til Sámi giellatekno (sjå bibliografien) ved Universitetet i Tromsø. Denne ortografien ligg relativt nær ortografien som Peter Steggo nyttar i bloggen sin, Muv árbe (sjå førre avsnitt).

Fremst i eit ord har pitesamisk desse einskildkonsonantane:

b [p]

d [t]

ts [ʦ]

tj [ʧ]

g [k]

p [pʰ]

t [tʰ]

k [kʰ]

f [f]

s [s]

sj [ʃ]

h [h]

m [m]

n [n]

nj [ɲ]

v [v]

l [l]

j [j]

r [r]

Konsonantane p, t, k finst helst i lånord, som påjjkå ‘gut’, tuhtjet ‘tykkje’ og kårrjå ‘korg’. Språket har konsonantgrupper fremst i ord, helst lånord, jamfør bluvvsa ‘bluse’, bråssjå ‘brosje’, plåstor ‘plaster’, Sverrje ‘Sverige’, smirrjo ‘smie’ og tråddjå ‘trøye’, ‘genser’. I gruppene sp, st, sk er plosiven uaspirert, som i spellat ‘spele’.

I den første stavinga i eit ord, som er trykksterk, har pitesamisk vokalane (monoftongane og diftongane) i tabellen nedanfor. Skildringa av fonetiske detaljar byggjer på Sammallahti (1998).

i [i, iː]

u [u, uː]

ie [ie]

uo [uo]

e [e, eː]

å [o, oː]

iä [ia]

uä [ʉɛ]

ua [uɑ]

ä [ɛ, ɛː]

á [aː]

a [ɑ]

Mellom første og andre staving finn vi i hovudsak dei same konsonantane som fremst i ord (jamfør tabellen lenger oppe), men også konsonantane ŋ [ŋ] og dj [tʲtʲ] som i rágŋo ‘låg tømra vegg i gamme’ og sadje ‘stad, plass’. Medan konsonantane p, t, k står for dei aspirerte [pʰ, tʰ, kʰ] fremst i ord, står dei for [p, t, k] inne i ord og blir nytta i grupper med andre ustemde konsonantar, som akkta ‘ein’, báhko ‘ord’ og lusspe ‘staden der ein foss byrjar’. Når m, n, l, j, r står rett framfor p, t, k, er dei delvis ustemde, som i mujjto [mujj̇̊tuo] ‘minne’. I nokre dialektar av pitesamisk har dei konsonanten đ [ð], medan andre dialektar har r [r] i staden. Somme talarar seier til dømes åđđet ‘sove’ og nađđa ‘skaft’, ‘hank’, medan andre seier årret og narra.

I den andre stavinga i eit ord, som er trykksvak, finn vi vokalane i tabellen nedanfor. Dei er ordna i to grupper, korte monoftongar til venstre og lange monoftongar/diftongar til høgre.

i [i]

u [u]

e [ie]

o [uo]

å [o]

a [ɑ]

á [aː]

Dei to korte vokalane a og å er på sett og vis variantar av den same vokalen. Vokalen å finst berre når den første stavinga har å, og då finst aldri a. Jamfør jåhkå ‘elv’, skåvvlå ‘skule’, jegŋa ‘is’ og marhta ‘mår’.

Litteratur om pitesamisk

Eliel Lagercrantz: Synopsis des Lappischen. (Oslo Etnografiske Museums skrifter bind 2, hefte 4). Oslo 1941 (sidene 311–318 handlar om pitesamisk, under tittelen «12. Gebirgsdialekt in Arjeplog»)

Pekka Sammallahti: The Saami Languages. Davvi Girji, Kárášjohka 1998 (sidene 156–159 handlar om pitesamisk)

Riitta-Liisa Valijärvi & Joshua Wilbur: «The past, present and future of the Pite Saami language. Sociological factors and revitalization efforts», Nordic Journal of Linguistics, vol. 34, nr. 03 (sidene 295–329)

Peikarar

Den pitesamiske bloggen Muv árbbe ‘Min arv’ av Peter Steggo: http://arbbe.blogspot.no/

Pite Saami Documentation Project (PSDP). Dokumentation och lexikografi av renkötande och bofasta pitesamiska livsstilar: http://saami.uni-freiburg.de/psdp/

Pitesamisk ordliste: http://giellatekno.uit.no/dicts/sjedicts.sme.html

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 04.01.2018