Hopp til innhold
X
Innhald

Romanes

Romanes skil mellom dei uaspirerte konsonantane p, t, k og dei aspirerte ph, th, kh. Romanispråka er dei einaste europeiske språka som har dette skiljet, som har indiske røter.
Ordhistorie
Norsk har ingen lån frå romanes bortsett frå romanes (språket) og rom 'rom', 'sigøynar', fleirtal romar, av romanes rom, fleirtal roma. Tradisjonelt har vi kalla romane for sigøynarar, av tysk Zigeuner. Tysk kan ha lånt Zigeuner frå ungarsk cigány, men vi veit ikkje sikkert kvar ordet opphavleg kjem frå. Det blir oftast knytt til det bysantinsk-greske atsingános 'rom', 'sigøynar'.
 
Frå ein rom-demonstrasjon i Paris i 2007, som protesterte mot utvising av romfolk. Foto: Philippe Leroye, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.
Frå ein rom-demonstrasjon i Paris i 2007, som protesterte mot utvising av romfolk. Foto: Philippe Leroye, Flickr.com CC BY-NC-ND 2.0.
 
Språkfamilie
Romanes høyrer til språkgruppa romani, som har fire hovudgreiner: balkan-romani, valakisk (vlax) romani, sentral-romani og nordleg romani. Romanes høyrer til greina valakisk romani. Romani er igjen ei grein av dei indoariske språka, det vil seie den indiske undergruppa av den indoeuropeiske språkfamilien.
 
Språkhistorie
Språka i dei fire greinene av språkgruppa romani stammar frå protoromani. Rroma, dei som talte dette språket, kom til Søraust-Europa frå Vesleasia mellom år 1000 og år 1300. Rroma var omreisande folk som opphavleg hadde utvandra frå India, men vi veit ikkje kva tid. Ved å granske ordtilfanget i romani, kan vi finne ut mykje om vandringane til rroma. Utanpå dei indoariske orda finst det fleire lag med ord som folket har plukka med seg langs vegane dei har vandra. På vegen til Søraust-Europa har dei fått med seg iranske (persiske, osetiske og kurdiske) og greske lånord. Mellom 1300 og 1500 spreidde rroma seg over heile Europa. Mange blei verande i Søraust-Europa, mellom anna dei som snakkar valakisk romani, som spreidde seg utover Europa i ei ny bølgje i 1860-åra.
 
Språksystem
Romanes har eit grammatiske system med klare indoariske røter, og substantivet raklo 'gut (som ikkje er sigøynar)' har desse seks formene:
 
 
Eintal
Fleirtal
Nominativ
raklo
rakle
Akkusativ
rakles
raklen
Vokativ
rakléja
raklále
 
Til akkusativ-formene kan ein leggje eit ekstra element, som i rakléske 'for guten', raklénca 'med gutane'.
 
Verba har desse presensformene:
 
me dikhav
'eg ser'
ame dikhas
'vi ser'
tu dikhes
'du ser'
tume dikhen
'de ser'
vov/voj dikhel
'han/ho ser'
von dikhen
'dei ser'
 
Preteritumsformene har endinga ‑as lagd til presensformene, det vil seie me dikhávas 'eg såg', tu dikhésas 'du såg' osb.
 
Uttale
Romanes har eit lydsystem med klare indoariske drag, men vi ser òg ein sterk påverknad frå språka på Balkan. Språket har seks monoftongar og fire diftongar:
 
 
i [i]
ü [y]
u [u]
 
 
 
uj [ui]
 
 
e [e]
 
o [o]
 
ej [ei]
 
oj [oi]
 
 
 
a [a]
 
 
 
aj [ai]
 
 
 
Romanes har desse konsonantane:
 
 
 
p [p]
t [t]
c [ts]
č [tʃ]
k [k]
 
 
 
 
ph [pʰ]
th [tʰ]
 
 
kh [kʰ]
 
 
 
 
b [b]
d [d]
 
dj [dʒ]
g [ɡ] 
 
 
 
 
f [f]
 
s [s]
š [ʃ]
 
 
 
 
 
v [v] 
 
z [z]
ž [ʒ]
x [x]
h [h]
 
 
 
m [m] 
n [n] 
 
 
 
 
 
 
 
 
r [ɾ] 
 
 
 
 
 
 
 
 
l [l] 
 
j [j] 
 
 
 
 
Skiljet mellom dei uaspirerte p, t, k og dei aspirerte ph, th, kh finst ikkje i andre europeiske språk enn i romani. Dette er eit drag ved lydsystemet som romani har teke med seg frå India. Trykket ligg oftast på siste staving. Vi har markert det med ein akutt-aksent (´) når det ligg på ei anna staving.


Sist oppdatert: 20.04.2018