Hopp til innhold
X
Innhald

Russisk

Russisk – språket for glasnost og perestrojka.

Ordhistorie
Vi har lånt mange ord frå russisk, mellom anna drosje, av russisk dróžki дрожки 'lett vogn'. Her er fleire døme:
•   Drikke:
     vodka 'brennevin med klar farge', frå vódka водка
     samovar 'tekokar', frå samovár самовар
•   Kultur:
     balalaika (strengeinstrument), frå balalájka балалайка
     datsja 'feriebustad', frå dáča дача 
•   Romfart:
     sputnik 'romsonde', frå spútnik спутник 
     kosmonaut 'romfarar', frå kosmonávt космонавт
•   Politikk:
     tsar 'keisar', frå car' царь
     sovjet 'råd', frå sovét совет
     glasnost 'open haldning', frå glásnost' гласность
     perestrojka 'ombygging', frå perestrójka перестройка
Språkfamilie
Russisk høyrer til den austslaviske undergruppa av dei slaviske språka, som utgjer ei grein av den indoeuropeiske språkfamilien. Dei andre austslaviske språka er ukrainsk, rutensk (eller rusinsk) og kviterussisk.

Tastatur med russiske skriftteikn. Foto: Kecko, Flickr.com CC BY-ND 2.0.

Språkhistorie
Russarane har skrive sidan kristninga i 988–989. Dei blei ortodokse kristne og tok i bruk det kyrilliske alfabetet, som etter tradisjonen blei laga av grekaren Kýrillos (826/827–869), som saman med bror sin, Methódios, dreiv misjon mellom slaviske folk. Alfabetet er i hovudsak det greske, med ekstra bokstavar for særslaviske lydar.
Som liturgisk språk har den russiske kyrkja nytta russiskpåverka kyrkjeslavisk – eit skriftspråk som bygde på det sørslaviske språket bulgarsk, med innslag av vestslavisk. Eit skriftspråk basert på daglegtalen blei nytta til ikkje-religiøse føremål.
Moskva. Foto: Dieter Karner, flickr.com CC BY2.0
Moskva. Foto: Dieter Karner, flickr.com CC BY2.0
Samspelet mellom kyrkjeslavisk og «heimleg» russisk prega utviklinga av det russiske skriftspråket heilt fram til det fekk ei fast form på 1800-talet, då mange russiske forfattarar blei verdskjende – mellom anna desse:
Aleksándr S. Púškin         Александр С. Пушкин (1799–1837)
Mihaíl J. Lérmontov        Михаил Ю. Лермонтов (1814–1841)
Iván S. Turgénev             Иван С. Тургенев (1818–1883)
Lev N. Tolstój                  Лев Н. Толстой (1828–1910)
Fëdor M. Dostoévskij      Фёдор М. Достоевский (1821–1881)
Språksystem
Russisk, som dei fleste slaviske språka, er eit tradisjonelt indoeuropeisk språk med mykje bøying. Substantivet har tre genus (maskulinum, femininum og nøytrum) og er bøygd i to tal (eintal og fleirtal) og seks kasus (nominativ, akkusativ, genitiv, dativ, instrumentalis og lokativ). Eit særdrag ved russisk er at verbet byt' быть 'vere' ikkje har presensformer:
Vy turíst? Gde vaš bagáž? Вы турист? Где ваш багаж?
'Er De turist? Kvar er bagasjen Dykkar?'
Ord for ord: 'De turist? Kvar Dykkar bagasje?' På russisk nyttar ein vanlegvis heller ikkje noko verb med tydinga 'ha':
U nih est' kómnata. U menjá plan. У них есть комната. У меня план.
'Dei har eit rom. Eg har ein plan.'
Ord for ord: 'Hos dei finst rom. Hos meg plan.'
Uttale
Det russiske alfabetet har 32 bokstavar (33 om vi reknar med Ё, ё, ë), her jamførte med latinsk translitterasjon, som er kursivert i heile artikkelen:
А а  a
И и   
Р р  r
Ш ш  š
Б б  b
Й й  j
С с  s
Щ щ  šč
В в  v
К к  k
Т т  t
Ъ ъ 
Г г  g
Л л  l
У у  u
Ы ы  y
Д д  d
М м  m
Ф ф  f
Ь ь  '
Е е  e
Н н  n
Х х  h
Э э  ė
Ж ж  ž
О о  o
Ц ц  c
Ю ю  ju
З з  r
П п  p
Ч ч  č
Я я  ja
Russisk har 5 vokalfonem, /i/, /e/, /a/, /o/ og /u/, i trykksterk staving. Uttale og skrivemåte er presenterte under hard = ikkje-palatalisert og mjuk = palatalisert.
fremst i ord
etter hard konsonant
etter mjuk konsonant
/i/ и
/u/ у
/ti/ ты
/tu/ ту
/tʲi/ ти
/tʲu/тю
/e/ э
/o/ о
/to/ то
/tʲe/ те
/tʲo/ тё
/a/ а
/ta/ та
/tʲa/ тя
/i/ и, /ti/ ты og /tʲi/ ти blir uttaltе [i], [tɨ] og [tʲi]. Etter hard konsonant blir /i/ med andre ord uttalt [ɨ] og skriven ы. Unntak: ц c /ts/ er alltid hard, og /i/ [ɨ] blir i nokre ord skriven med и i: цирк cirk /ˈtsirk/ [ˈtsɨrk] 'sirkus'. Meir om harde og mjuke konsonantar lenger nede i artikkelen.
I trykksvak staving finst vanlegvis berre tre vokalfonem, /i/, /a/ og /u/, men ortografisk fem, som fell saman til tre:
/e/ → /i/
/o/ → /a/
Trykksvak /a/ blir uttalt [a] rett framfor trykksterk staving og [ǝ] elles. Døme:
Москва Moskvá /maˈskva/
Перестройка perestrójka /pʲirʲiˈstrojka/
Горбачёв Gorbačëv /ɡarbaˈtʃʲof/
Новгород Nóvgorod /ˈnovɡarat/
Russisk har desse konsonantane:
/p/ п 
/pʲ/ пь 
/t/ т 
/tʲ/ ть 
/ts/ ц 
/tʃʲ/ ч 
/k/ к 
/b/ б 
/bʲ/ бь 
/d/ д 
/dʲ/ дь 
/ɡ/ г 
/m/ м 
/mʲ/ мь 
/n/ н 
/nʲ/ н 
/f/ ф 
/fʲ/ фь 
/s/ с 
/sʲ/ сь 
/ʃ/ ш 
/x/ х 
/z/ з 
/zʲ/ зь 
/ʒ/ ж 
/r/ р 
/rʲ/ рь 
/ʋ/ в 
/ʋʲ/ вь 
/l/ л 
/lʲ/ ль 
/j/ й 
Bokstaven щ šč står ikkje i tabellen. Han står for ein lydkombinasjon, og uttalen er /ʃʲtʃʲ/ eller /ʃʲʃʲ/.
ь, kalla det mjuke teiknet, viser at den føregåande konsonanten er mjuk, men framfor vokal fortel skrivemåten av vokalen om konsonanten er hard eller mjuk. /i/, /a/, /o/ /u/ blir skrivne ы, а, о, у etter hard og и, я, ё, ю etter mjuk konsonant. Konsonantar er alltid mjuke etter /e/, som då blir skriven е.
Når е, я, ё, ю, står etter ein vokal, ь eller ъ (mjukt og hardt teikn), blir dei uttalte med /j/ framfor: /je/ е, /ja/ я, /jo/ ё, /ju/ ю.
Døme:
жать žat' /ˈʒatʲ/ 'trykkje', 'hauste'
тётя tëtja /ˈtʲotʲa/ 'tante'
сёмга sëmga /ˈsʲomɡa/ 'laks'
пьеса p'ésa /ˈpʲjesa/ 'teaterstykke'
съёмка s”ëmka /ˈsjomkǝ/ 'filming'
Ельцин Él'cin /ˈjelʲtsin/ Jeltsin
/b/, /bʲ/, /d/, /dʲ/, /ɡ/, /z/, /zʲ/, /ʒ/, /ʋ/, /ʋʲ/ blir til /p/, /pʲ/, /t/, /tʲ/, /k/, /s/, /sʲ/, /ʃ/, /f/, /fʲ/ sist i ord:
Ленинград Leningrád /lʲinʲinˈɡrat/
Санкт-Петербург Sankt-Peterbúrg /sankt-pʲitʲirˈburk/.
Russisk er eit trykkspråk, og trykkplasseringa er ikkje fonologisk føreseieleg. I denne artikkelen er trykket i fleirstavingsord merkt med akutt aksent (´) i den latinske translitterasjonen: Moskvá Москва /maˈskva/. Bokstaven ë finst berre i trykksterk staving, og fungerer som trykkmerke: tëtja тётя /ˈtʲotʲa/ 'tante'.
Det finst eigne reglar for transkripsjon av russiske namn på norsk, vedtekne av Språkrådet. Sjå: http://www.sprakrad.no/Sprakhjelp/Rettskriving_Ordboeker/Transkripsjon_av_kyrillisk_og_nygresk/
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 01.11.2011
Sist oppdatert: 13.03.2018